અભિવ્યક્તિ -૧૭-તિથિ’ તોરણમાં તારીખ!-અનુપમ બુચ

તિથી તોરણમાં તારીખ 
મારા બેડરૂમના સ્વિચબોર્ડ પર એક ‘તિથિ’તોરણ લટકે છે. હું રોજ સવારે ઊઠું ત્યારે મારી આંખો એ ‘તિથિ’તોરણ પર અચૂક પડે છે અને મારું પહેલું ધ્યાન ‘તારીખ’ પર પડે છે, ‘તિથિ’ની મને પડી નથી હોતી.
હું અમુક તારીખે ઓફિસ પહોંચું છું અને અમુક તારીખે બેંકમાં જાઉં છું. હું તારીખ પ્રમાણે જન્મુ છું અને તારીખને આધારે રિટાયર થાઉં છું. ખરેખર હું અંગ્રેજી તારીખ અને મહિના પ્રમાણે જીવું છું. છતાં જીવનમાં કેટલીય ક્ષણો, કેટલાય મુકામ એવા આવે છે કે જયારે મારે ‘તિથિ’તોરણમાં જોવું જ પડે છે, તિથિ જાણ્યા વિના ચાલતું નથી. તમે પણ કોઈને પૂછતા જ હશો, ‘આજે તિથિ કઈ થઈ?’ આપણે ભલે ડગલેને પગલે તારીખમાં જીવતા હોઈએ પણ તિથિ વિના ચાલતું નથી.
વર્ષો પહેલાં અમારા ઘરની પરસાળમાં એક પૂઠાંનું કેલેન્ડર લટકતું રહેતું. એ કેલેન્ડર પર ચાર-પાંચ વર્ષ માતાજી, ચાર-પાંચ વર્ષ શંકર ભગવાન તો ચાર-પાંચ વર્ષ રામનો રાજ્યાભિષેક અમારા પર કૃપા દ્રષ્ટિ કરતો. આહા! એક સમય હતો જ્યારે આવાં પૂંઠાંના કેલેન્ડરોથી ઘરની દિવાલો શોભતી! ત્યારે રામ-લક્ષ્મણ-જાનકી-હનુમાનજીના ચિત્રવાળું એક કેલેન્ડર દસ વરસ સુધી મોંઘા પોર્ટરેટની અદામાં લટકતું રહેતું અને એના પર પ્રતિ વર્ષ માત્ર ‘ડટ્ટા’ બદલાતા રહેતા.
પછી ગિફ્ટમાં આવેલાં મસમોટાં તારીખવાળાં કેલેન્ડર ડ્રોઈંગરૂમની ટેક્સચર્ડ વોલની શોભા બન્યા. કુદરતી દ્રશ્યોના કેલેન્ડર ડ્રોઈંગરૂમમાં અને હીરો-હિરોઈન કે અન્ય હોટ કેલેન્ડર્સ દાદા-દાદીથી દૂર બેડરૂમની દીવાલો પર લટકતાં થયાં જયારે તારીખ સાથે બે-ત્રણ ધર્મોની તિથિઓ છાપેલ ‘તિથિ’તોરણ પૂજારૂમમાં કે રસોડાનાના સ્વિચ બોર્ડ ટીંગાતાં થયાં.
ધર્મ ગમે તે હોય, તિથિ એટલે ધર્મ હોવાનું આધારકાર્ડ!
આપણને જન્મતિથિ કે લગ્નતિથિ અને વડીલોની મૃત્યુતિથિ જોવા ‘તિથિ’તોરણ વિના ચાલતું નથી. અપણા જીવનના મહત્વના પ્રસંગો માટે આપણે તિથિનો આધાર લઈએ છીએ. આપણે સભાન થઈ પૂછીએ છીએ કે ‘તારીખ જે હોય તે, તિથિ કઈ આવે છે?’ નવા ઘરમાં કુંભ મૂકવો છે? તિથિ જોવાની, લગ્ન લેવા છે? જૂઓ તિથિ. અમુક ત્રીજ, ચોથ, છઠ્ઠ, અગિયારસ ને પૂનમ માસ માટે ખાસ બની ગયેલ છે. કેમ દશેરાએ સૌથી વધુ ગાડીઓ છોડાવાય છે? કેમ સૌથી વધુ સોનાની લગડીઓ પૂષ્ય નક્ષત્રમાં ખરીદાય છે? શુભ તિથિ વિના સારાં કામ કરતાં આપણે ડરીએ છીએ. આપણે માટે શુભ તિથિ વિનાનો દિવસ અશુભ છે એવી ભીરૂતામાં જીવવું આપણને કોઠે પડી ગયું છે. આપણે ગમે તેટલા સુધારાવાદી હોઈએ, આપણને શાસ્ત્રોથી છેડો ફાડતાં ડર લાગે છે. હૃદયથી નજીક હોય એવા કોઈ પણ સારા કે માઠા પ્રસંગની તારીખ યાદ હોય પણ તિથિ વિસરાઈ જાય ત્યારે આપણો જીવ બળે છે. કંઇક તો છે તિથિમાં.
કૃષ્ણ ભગવાન શ્રાવણ વદ આઠમને દિ’ કારાવાસમાં ‘છાના’ જન્મ્યા’તા. ત્યારે નહોતાં ઢોલ-ત્રાંસા વગડ્યાં કે નહોતાં ટોડલે તોરણ બંધાયાં. કૃષ્ણભગવાનની જન્મતિથિ મને બરાબર ખબર છે પણ ભગવાનની જન્મ તારીખ જાણવા હું ગુગલમહારાજને શરણે જાઉં છું તો એ કહે છે, ‘કાનુડો 27July, 3112 BCEના રોજ જન્મ્યો’તો!’ ઇન્ટરેસ્ટિંગ!
ઊંડા મનોમંથનને અંતે મને તારીખ અને તિથિની ભેળસેળ ગમવા લાગી છે. માણસ એક જ વાર જન્મે છે અને એક જ વાર મૃત્યુ પામે છે છતાં તારીખ અને તિથિ એમ બન્ને દિવસો યાદ કરાય એનાથી વધુ રૂડું શું? બે વખત મેરેજ એનિવર્સરી ઉજવાય એમાં ખોટું શું છે? હું તો કહું છું કે શાસ્ત્રો અને સશોધાકોના તારણને માન આપીને કૃષ્ણજન્મ ગોકુલઅષ્ટમી ઉપરાંત તારીખ પ્રમાણે દર 27, July પર પણ કેમ ન ઉજવવો? કોઈ દિવંગત વડીલને વર્ષમાં બે વખત પુષ્પાંજલિ કરાય તો કેવું મજાનું?
મને લાગે છે કે મારે રોજ સવારે ‘તિથિ’તોરણમાં કે ‘ડટ્ટા’માં તારીખ અને તિથિ બન્ને જોવાં જોઈએ, મને યાદ પણ રહેવાં જોઈએ. મને ‘ડિસેમ્બર’ જ નહિ, ‘માગસર’ મહિનો પણ ચાલે છે એ ખબર હોવી જોઈએ. આપણે રામલલ્લાની જન્મ તારીખ શોધી કાઢવી જોઈએ અને ભગવાનના જન્મની ‘પંજરી’નો પ્રસાદ વરસમાં બે વાર વહેંચવો જોઈએ!Anupam Buch
ચાલો, આપણે પાસપોર્ટની તારીખમાં જ નહિ, વિધિના લેખ લખાયા એ તિથિમાં પણ જીવીએ!

અનુપમ બુચ

2 thoughts on “અભિવ્યક્તિ -૧૭-તિથિ’ તોરણમાં તારીખ!-અનુપમ બુચ

  1. સાચી વાત

    આપણા માટે તરીખ જેટલું જ મહત્વ તિથીનું તો છે જ. હજુ ય ચોઘડિયા વગર શુભ કામ નથી જ કરતા .
    એમાંથી બહાર આવવાનો વિચાર પણ નથી કરતા .

    Like

  2. આપણી પેઢી અને જેને શાસ્ત્રનું જ્ઞાન છે,તેના માટે તિથીનું મહત્ત્વ છે.પરંતુ આવનાર અને આજની પેઢી માટે તો માત્ર તારીખ! અને કેલેન્ડરની જગ્યાએ મોબાઈલ ફોન! લખાણ ગમ્યું .

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.