મનની મોસમ – લલિત નિબંધ (12)” સાઈબર દુનિયાનો જાદુ

 

 

 

 

 

આ નિર્દોષ નાગડો પૂગડો  નાનો  બાળક ગણેશદાદા ને બે હાથ જોડી પ્રાર્થના કરી રહ્યો છે કે મારી માં નું whatsup  બંધ કરાવી દો.માએ  એને નવડાવી તો દીધો પણ કપડાં પહેરાવે એ પહેલા જ whatsup પર લાગી ગઈ અને દીકરાને કપડાં પહેરાવાનુંજ જાણે ભૂલી ગઈ.આ પીક્ચર મને દરેક ના ઘરનું તાદૃશ ચિત્ર રજુ કરતુ લાગે છે.આજે સાઇબર વર્લ્ડ  કૂદકે ને ભૂસકે આગળ વધી રહ્યું છે અને દુનિયા મુઠ્ઠીમાં સમાઈ  જાય તેટલી નાની થઇ ગઈ છે પણ તેની સાથે આપણે શું ગુમાવી રહ્યા છે તેનો અંદાઝ છે?
‘કરાગ્રે  વસતે  લક્ષ્મી” બોલીને પોતાનો હાથ જોઈને ઉઠતા સ્ત્રી -પુરુષ આંખ ખુલતાંજ ઓશિકા પાસે પડેલ મોબાઇલ જોઈને ઉઠે છે.ના….. ના…..ના whatsup માં આવેલ મેસેજ ના ટ્રીન ટ્રીન થી ઉઠે છે.પથારીમાં જ બેસીને આંખ બંધ કરીને હૃદય માં બિરાજેલ ભગવાનને પ્રાર્થતો માનવ whatsup  પર  મિત્રો એ મોકલેલ ભગવાન ના ફોટા ના દર્શન કરે છે.તેની પ્રાર્થનામાં હૃદય ની ભીનાશ ને સંવેદના ના સૌંદર્ય ની અધૂરપ છે.નરસિંહ ના પ્રભાતિયાં ગાતા કે સાંભળતા ચા મુકતી  સ્ત્રીઓ એક હાથથી ચા મૂકે છેઅને એક હાથ થી whatsup  ના જવાબ લખે છે.પતિ પત્ની ચા તો સાથે પીવે છે પણ બંને વચ્ચે સંવાદ નથી બંને પોતાના ફોન સાથે જવાત કરે છે.અરે! બેડરૂમમાં કપડાં બદલતો પતિ પત્ની ને મેસેજ કરેછે કે રસોડાની બાલ્કનીમાં સુકાતો મારો હાથ રૂમાલ રામુ સાથે રૂમમાં મોકલને! ઓફિસે જતા પતિને પ્રેમથી ખિસ્સામાં રૂમાલ મૂકી આપતી પત્ની ક્યાં છે.?
આ પિક્ચર ના આસપાસ ના દોરાયેલ ચિત્રાંકનથી લાગે છે આ નાનું બાળક કોઈ ચાલીમાં રહેતું હશે પણ મોબાઈલ તો હવે કોની પાસે નથી એ સવાલ છે.ઘરમાં આખો દિવસ રહીને સફાઈ કરતી બાઈ પણ શરત સાથે રહે છે કે મારુ મોબાઇલ નું બિલ તમારે ભરવું પડશે અને હું મોબાઇલ પર ગમે ત્યારે મારા મિત્રો ને ફેમિલી સાથે વાત કરું તો મને ટોકવાનું કે ના કહેવાનું નહિ.ક્યાં છે એ વફાદાર સેવકો જેનો મત પણ ઘરના અહમ નિર્ણયોમાં લેવાતો ?
આ સાયબર કોમ્પ્યુટર યુગના આગમન થી ઘણા ફાયદા થયાછે પણ સંબંધો ની સંવેદના ને લાગણી ની ભીનાશ કોરી ધાકોર યંત્રવત બની ગઈ છે પારિજાત ,મોગરા અને રાતરાણી ની તાજા ફૂલો ની સુગંધિત માદકતા સાથે ગમે તેટલા સાચા જેવાજ લગતા ફૂલની સરખામણી શક્ય જ નથી!!!ભાઈબહેન કે અંગત મિત્ર ની વર્ષગાંઠ નિમિતે પહેલા આપણે પ્રેમ થી મળતા ,સાથે જમતા અને સુંદર સુંગધિત ફૂલો આપતા હવે તો whatsup  પર ફૂલો મોકલવાના,વિશ કરવાનું અને કેકે ને કેન્ડલ મોકલવાના.ઉત્સવના અવાજનો ઉમળકો સાભળવામાંથી પણ ગયા! એકવર્ષ ના બાળક નું રમકડું પણ મમ્મી નો મોબાઇલ જ છે. આઈ ફોન પાર આંગળી ખસેડતા અને યુ ટ્યૂબના લાલ બટન દબાવતા બાળક ને જોઈ માબાપ ખુશ થઇ જાય છે. કમ્પ્યુટર યુગના બાળકના નસીબમાં દાદીના ગાયેલા હાલરડાં નથી.યૂટ્યૂબ પર મુકેલ ગીતો છે.દાદી ના ખોળામાં બેસીને સાંભળેલી રામાયણ ને મહાભારત ની વાર્તાઓ નથી.ઝાકળ ભરેલ ઘાસમાં દોડતા પતંગિયાં ને પકડવાનું કે ઝાડ પર કુહૂકતી કોયલ સામે કુહૂ કુહૂ  ટહૂકવાનું નથી.આકાશમાં ટમટમતા તારાઓ ને ગણવાનું નથી. કે ધ્રુવનો કે સપ્તર્ષિ ના તારાઓ શોધવાનું નથી પૂનમની ચાંદની રાત્રે ચાંદાપોળી રમવાનું નથી.ખુલ્લા મેદાનમાં મિત્રો સાથે લાકડી,ગિલ્લીદંડા, નાગોળીયો,કે પગથિયાં રમવાનું નથી એને ઘરમાં બેસીને કમ્પ્યુટર પર જ બધું રમવાનું છે.whatsup ને કમ્પ્યુટર ના આગમનથી માણસ નો એકબીજા સાથે નો સંવાદ  જતો રહ્યો,ચોપડી વાંચવાનું ને ને તેને છાતી  સરસી ચાંપી ને સુવાનું ગયું!
અને ગુલઝારજી ની પેલી સુંદર કવિતા ની યાદ આવી ગઈ,
કિતાબે ઝાંકતી હૈ બંધ અલમારીકે શિશોસે,
બડી  હંસરત સે  તકતી હૈ,
મહિનો અબ મુલાકાતે નહિ હોતી,
જો શમાએ ઉનકી સોબતમેં કટા કરતી થી અબ અક્સર,
ગુજર જાતિ હૈ કમ્પ્યુટર કે પરદેપર,
બડી  બેચેન રહતી હૈ કિતાબે !
મગર જો કિતાબોંમેં  મિલા કરતે થે સુખે ફૂલ ઔર મહેકે હુએ રૂખ,
કિતાબે માંગને ,ગીરને કે બહાને રિશ્તે બનતે થે,
ઉનકા ક્યાં હોગા ?વો શાયદ અબ નહીં  હોગા। ……….
હવે બધું જ યંત્રવત સંવેદના ને લાગણી ની ભીનાશ વિહીન, એકજ ઘરમાં રહો તો પણ સાહચર્ય ને સહવાસ વગર  કારણ એક ઘરમાં  રહીને બધા tv પોતપોતાના રૂમમાં જુવે છે જમવાના ટેબલ પર  સાથે બેસે છે પણ દરેક પોતાના ફોન સાથે જમે છે ઘેર આવેલ મહેમાન અને મેજબાન બંનેનું ધ્યાન એકબીજા કરતા પોતાનો ફોન ચેક કરવામાં વધુ હોય છે!નિર્દોષ બાળક ભગવાનને એકદમ સાચી પ્રાર્થના કરી રહ્યો છે.બરાબરને?

જીગીષા પટેલ

મનની મોસમમાં ખુમારીનો માનવી ડો.મહેશ રાવલ

 “ગમતાંને  ગમતું   દીધું  છે!
બીજે  ક્યાં  નમતું દીધું  છે!….ડૉ,મહેશ રાવલ 

મનની મોસમ માણવાની મઝા કાંઈ અલગ છે અને બધાની માણવાની રીત પણ નોખી જ હોય છે એટલે જ મન  માનવીને હર્યોભર્યો રાખે છે. વિરાનાને મઘમઘતો બનાવી શકે છે,કોઈ માનમાં, તો કોઈ સ્વમાનમાં મનની મોસમ માણે છે.આવા સ્વમાનથી જીવતા ડૉ મહેશ રાવલ ને  ૨૦૧૨ માં મળી, કેમ છો? ની વ્યહવારિકતા પતાવી મેં કહ્યું ખુબ સરસ લાખો છો આપની કવિતા “શબ્દનુસર્જન”  મારા બ્લોગ પર મુકું છું ઘણા પસંદ કરે છે. જવાબ આવ્યા મુકો એનો વાંધો નથી પણ મારું નામ મહેશ રાવળ નથી “રાવલ” છે એની નોથ લઇ લ્યો, મારુ નામ ખોટી રીતે લખાય તે મને મંજુર નથી .બે ક્ષણ માટે હું વિચારમાં પડી ગઈ  આટલો તિખારો, અનેક સવાલ ઉપજી ગયા.આટલું સારુ લખતો વ્યક્તિ નામને જીવાડવાની મથામણ કેમ કરતો હશે ?હું એમની પ્રશંસા કરું છું અને આમ કેમ વાતો કરે છે ?પછી તો વારંવાર મળવાનું થયું ફ્લોરીડા કવિ સમેલનમાં પણ સાથે હતા,વધારે પરિચય થતો ગયો મારા વિચારો બદલાયા, એમના બળકટ શબ્દમાં કહ્યું તો “હવે મેં જ મારા અભિપ્રાય મઠાર્યા”,એમને “બેઠક”ની પાઠશાળામાં પણ બોલાવ્યા,એ આવ્યા ગુરુ તરીકે, ઘણું છંદ વિષે જ્ઞાન આપ્યું, સમજણ આપી, પણ આપ્યું બધું જ  પડકાર સાથે, બોલ્યા કેટલા પાપડ વણ્યા અને તોડ્યા ત્યારે અહી પોહ્ચ્યો છું “ખોટું સ્વયં કરતો  નથી, કરવા દેતો નથી, ધૈર્ય છે આડંબર નથી,માટે કહે છે  શૂન્ય નિપજે શૂન્યમાંથી, સનાતન સત્યને સ્વીકારી કહે હું ભલે ગઝલ લખતો હોઉં તો પણ મારી હેસિયત મેં જાણી છે. પછી બોલે છે  “આપણું આવાગમન બસ આટલું છે !”એમની ગઝલમાં મેં અતિરેક જોયો નથી, ભાષા બોલવાની ભલે કાઠીયાવાડી હોય પણ ગઝલ ખુમારીથી  છલોછલ ભરેલી દેખાય,એમની અનેક રચનાઓ વાંચતી  ત્યારે અહેસાસ થયો કે છંદ જાણીને છોડનારા મેં ઘણા જોયા છે પણ છંદ ને પકડીને આ જમાના આટલા ખુમારી સાથે જીવતા ને હાકોટા કરતા મેં બીજા કોઈને ક્યાંય જોયા નથી,એમના હાકોટા વ્યાજબી છે. જેના હાંસિયામાં છેકાછેક ન હોય એજ આમ વાત કરી શકે.  એક ઘા ને બે કટકા એ એમની ગઝલોની તાસીર, આત્મવિશ્વાસ જ  જાણે નિયતિ, વાસ્તવિકતા ને સ્વીકારીને ચાલવાનું એક દબદબા સાથે, કલમ તૃપ્ત હોય મનમાં ફકીરી હોય પછી પગમાં રણ હોય કે ફૂલ ,ઝાકળ સુકાઈ ગયેલું હોય તો પણ નવી ક્ષિતિજની ઓળખ પામીને સહુથી અલિપ્ત રહેવાનું અને આપણા જ મિજાજના મોજામાંથી મનના ઘુઘવતા આવાજ સાથે સમુદ્રના મોજાના ફીણ માંથી ખુમારીનો લઈ ભીતરનાં  અજવાળે  સઘળું  ઝળહળ-કરી  પછી ગઝલનું સર્જન કરવાનું. પછી મનની મોસમ કેમ ન ખીલે ….?

-પ્રજ્ઞા –

અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા…!

તફાવત એકધારો લઈ,અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા
સહજતાનો સહારો લઈ,અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા

ખુલાસા કોણ પૂછે સાવ અમથી ધૂમ્રસેરોના ?
હથેળીમાં તિખારો લઈ,અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા

ન દરિયો, કે ન દરિયાની પરાકાષ્ઠા ગળે વળગી
તરસથી પર જુદારો લઈ, અમે બસ અહીં સુધી પહોચ્યા

અજાણ્યું કોણ છે, ઇતિહાસ બનતા પૂર્ણ કિસ્સાથી ?
નવીનતમ ફેરફારો લઈ, અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા

ઊતર-ચડ શ્વાસ ક્યારે, ક્યાં અટકશે, કોણ જાણે છે ?
પળેપળનો ધ્રુજારો લઈ, અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા

ન ચર્ચા કર હવે એ દોસ્ત ! અંગતના પ્રહારોની
દરદનો એજ ભારો લઈ, અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા

સવાલ જ ક્યાં હતો સિધ્ધાંત વેંચી, પેટ ભરવાનો ?
ખુમારીનો ઇજારો લઈ, અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા

બદલતી પાત્રવરણી સ્પર્શ કરતી ગઈ, કથાનકને
પ્રસંગોથી પનારો લઈ, અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા

અજાણ્યો કેમ લાગ્યો રોજનો રસ્તો, પરત ફરતાં ?
મનોમન એ વિચારો લઈ, અમે બસ અહીં સુધી પહોંચ્યા.

ડો.મહેશ રાવલ

                                                રઘવાટ શેનો છે…

ઠીકઠાક છે સઘળું તો આ રઘવાટ શેનો છે
છો સાવ હળવાં ફૂલ તો, આ ભાર શેનો છે ?

તમને ગણાવો છો તમે સહુથી અલિપ્ત, તો
ભીની જણાતી આંખમાં તલસાટ શેનો છે ?

કોરી જ પાટી હો તમારા મન-વિચારની,

છેકછાક જેવો હાંસિયામાં ડાઘ શેનો છે ?

નહીં મોહ નહીં માયા ન કંઇ વળગણ કશાયનું
તો પ્રશ્ન એ છે કે, વિરોધાભાસ શેનો છે ?

ધારણ કરેલું ધૈર્ય આડંબર ન હોય તો
વાણી ને વર્તન બેયમાં ઉત્પાત શેનો છે ?

કરતાં નથી ક્યારેય જો તરફેણ કોઇની
મુઠ્ઠી વળેલાં હાથને આધાર શેનો છે ?

ખોટું સ્વયં કરતા નથી, કરવા નથી દેતાં
તો સત્ય પ્રત્યે આટલો ધિક્કાર શેનો છે ?

-ડો. મહેશ રાવલ

                                                  નીકળી પડે…!

સત્ય જેવા સત્યને,પડકારવા  નીકળી પડે
છાબડું લઇ, સૂર્યને સહુ ઢાંકવા નીકળી પડે !

પ્રશ્ન જેવી શખ્સિયતને ઉત્તરો ગમતાં નથી
એટલે, ટોળે વળી સંતાપવા નીકળી પડે

જે સ્વયં સગવડ ચકાસી રોજ બદલે છે વલણ
એય, બીજાનાં વલણને જાણવા નીકળી પડે !

જે બળે છે બહાર-ભીતર બેય રીતે દ્વેષથી
એજ, ઈર્ષાવશ બધાને બાળવા નીકળી પડે

કોઇના કહેવા ન કહેવાથી બને નહીં કંઇ, છતાં
છે ઘણાં એવાય, જે યશ ખાટવા નીકળી પડે !

જાત કાંટાની મળી એ એમનું દુર્ભાગ્ય છે
તોય ખુદને, ફૂલથી સરખાવવા નીકળી પડે

ભૂખ અઢળક કીર્તિની સારી નથી હોતી “મહેશ”
એ, ગમે ત્યારે ગમે તે પામવા નીકળી પડે !!

ડૉ, મહેશ રાવલ 

આ  ગઝલ સંગ્રહ  “ખરેખર “વાંચવા લાયક અને માણવા લાયક છે અને કોઈને ભેટ રૂપે આપવા લાયક છે.ખાસ કરીને નવા સર્જકો માટે શિખવા લાયક છે કોઈને પણ જોઈતું હોય તો $10માં મહેશભાઈ પાસેથી મળશે ઓન લાઈન $15માં છે

 ©ડૉ.મહેશ રાવલ-     http://drmahesh.rawal.us/

 

મનની મોસમમાં વ્હાલ વહાવી દયો

 

 

 

 

 

 

 

હળવેથી રોજ તમે કર્યા કરો છો પ્રેમ !
ક્યારેક વ્હાલ વહાવી દયો તો કેમ ?

આવો તમે ને,મૌસમ ખીલે છે દિલની,
જો આવી મોસમ રહે બારેમાસ તો કેમ ?

આ ઝાપટાનું વરસવું ગમતું નથી.
બસ ધોધમાર અમને ભીંજોવો તો કેમ ?

ક્યારેક અમસ્તા આવી પ્રેમ વરસાવો,
પણ છપ્પનિયો બની  ન સતાવો તો કેમ ?

મનની મોસમને ખીલવા દયો વ્હાલમ
અને બારમાસી બની અમસ્તા ફૂટો તો કેમ?

શું કહું  વહાલમ પ્રેમ એટલે શું ?
સારથિ નહિ,રાધાના કાન બનો તો કેમ ?

પ્રજ્ઞા

પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

મનની મોસમ – લલિત નિબંધ (11)” સુખ-સ્વાનુભૂતિ ”’

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ખલિલ જિબ્રાને લખેલી એક સાવ નાનક્ડી વાત યાદ આવે છે-એક બાદશાહ એકવાર બિમાર પડયો એનો રોગ કોઇ રીતે મટતો નહોતો.એ વખતે એક ફકિરે આવીને કહ્યું કે,બાદશાહના રોગનો ઇલાજ એક જ છે.જો કોઇ સુખી માણસ્ નું પહેરણ લાવીને બાદશાહને પહેરાવવામાં આવે તો રોગ તરત મટી જાય.

ઇલાજ સાંભળવામાં તો સાવ સરળ લાગ્યો હતો.દેખીતી રીતે એમાં કોઇ મોટો ખર્ચ કે મોટી મુશ્કેલી નહોતી.પરંતુ બાદશાહના સેવકોએ સુખી માણસના પહેરણની શોધ કરીત્યારે ખબર પડી કે કોઇ વ્યક્તિ પોતાની જાતે સુખી માનતી જ નહોતી.આખરે બહુ  શોધખોળના અંતે એક સુખી માણસ મળી આવ્યો. એ માછીમાર હતો.મસ્તીથી જીવતો હતો અને પોતાની જાતને સુખી માનતો હતો.પણ જોવાની ખુબી એ હતી કે એની પાસે પહેરવા કોઇ પહેરણ જ નહોતું.

અનાદિ કાળથી માણસ  સુખની શોધમાં અટવાયેલો જ છે.દરેક ના મનમાં સુખનું એક કાલ્પનિક ચિત્ર  આલેખાયેલુ હોય છે જે ક્યારેય સુરેખ તો હોતું જ નથી.

ફિલસુફ બર્ટ્રાન્ડ રસેલ એકવાર ઊંડા ચિંતનમાં ડૂબેલા બેઠા હતા.એક મિત્રે આવીને પુછયું આટલા બધા તલ્લીન થઇને શા વિચારમાં પડ્યા છો? રસેલે જવાબ આપ્યો ”મેં એક વિચિત્ર શોધ કરી છે. જ્યારે જ્યારે હું કોઇ જ્ઞાની સાથે વાત કરું છું ત્યારે મને પ્રતિતિ થાય છે કે સુખની હવે ક્યાંય શક્યતા રહી જ નથી,અને જ્યારે મારા માળી સાથે વાત કરતી વેળાએથી ઉલટી જ વાતની ખાતરી મને થાય છે”.

મતલબ સુખની સતત શોધ અથવા સુખ વિશેના સતત વિચારોથી સુખ પ્રાપ્ત થવાની શક્યતા  નહિવત છે. પણ જ્યારે જે સમયે સંજોગો જે કામમાં પુરેપુરા વ્યસ્ત થઈ જવાથી અને વિચાર શૂન્યતાની સ્થિતિમાં કદાચ વધુ આનંદ રહેલો છે. જ્યારે જે મળ્યું છે તે માણી લેવાની સ્થિતિ કદાચ સુખ પ્રાપ્ત થવાનો રસ્તો તો હોઇ જ શકે. સુખની અનુભૂતિના મૂળમાં સંતોષવૃત્તિ મહત્વની  છે.

નરસીંહ મહેતાએ ગાયું છે તેમ ”ભલુ થયું ભાંગી જંજાળ,સુખે ભજશું શ્રીગોપાળ” જોકે નરસીંહ મહેતા જેવી તટસ્થતા તો કદાચ ભાગ્યેજ કોઇના મનમાં ઉદ્દભવે.પરંતુ જે આપણું છે તે જ સાચું છે તેમ માની લેવાથી સુખના સીમાડાની સરહદે તો ચોક્કસ પહોંચી શકાશે.

હજુ સુધી દુનિયામાં સુખી થવા માટે ની કોઇ પ્રિસ્ક્રીપ્શન લખાયુ કયારેક જોયું? નહીંતો આટ્લા પ્રગતિશીલ વિજ્ઞાન તેમજ મેડીકલ સાયન્સમાં સુખી થવા માટે ની પેટન્ટ તો કોઇએ ચોક્ક્સ પોતાના નામે કરી જ હોત. સુખ નામનો ગુણ માત્ર આત્મામાં જ છે.આત્માના અનંતા ગુણો છે. અને આ અનંત ગુણોમાંના પ્રત્યેક ગુણમાં સુખનો અનુભવ કરી શકાય. કોઇપણ ભાર વગર જ્યારે આત્મા નિજાનંદમાં મસ્ત બને ત્યારે સુખની શરુઆત થઇ કહેવાય.એક નાનકડું પણ સુંદર વાક્ય-”happyness is a perfume,you cannot pour on other without getting a few drops on yourself”.

માણસ જો પોતે અંદરથી ખુશ હશે સુખી હશે તો બીજાનો આનંદ-સુખ સમજી કે સહી શકે.બાકી તો કોઇના સુખે સુખી તો માત્ર ફકીરો કે સાધુ સંતો હોઇ શકે.

દુનિયાનો એક ક્રમ છે માણસ હંમેશા પોતાના જીવનમાં જો સૌથી વધુ જેની ઝંખના કરતો હોય તો તેને સુખ,સમૃધ્ધિ, સ્વતંત્રતા અને મનની શાંતિ આ તમામ જો કોઇને આપી શકતા હોઇએ તો તે આપણને પણ એટલીજ  માત્રામાં સામા મળી જ રહેતા હોય છે.

સુખ નામનું પતંગિયુ,જેટલું તેને પકડવા મથો એટલું તમારાથી દુર ઉડતું જાય.પણ જો તમે શાંતિથી મનના ઉધમાતોથી દૂર રહી શકો તો કદાચ શક્ય છે એ આવીને ગુપચુપ તમારામાં ગોઠવાઇ જાય.

સુખી થવાના સો કિમીયા હશે પણ કોને ખબર ક્યારે કોને તે અનુરુપ આવે તે જાતે નક્કી કરવાનું છે.ક્યારેક નાના નાના આયાસો પણ સુખની અનુભૂતિ કરાવી જાય. પાંચ પકવાન ખાઇને જે સંતોષ ન થઇ હોય તેના કરતા વધુ સંતોષ કયારેક કોઇ જરુરતમંદ બાળકને બ્રેડ કે બિસ્કીટ આપીને એના ચહેરા પરના આનંદને જોઇને પણ મળી જાય.

ક્યારેક કલાકો ઇશ્વર ભકિતમાં ગાળ્યા હોય પણ ધરવ ન થાય અને અચાનક થોકબંધ માણસો વચ્ચે અલપ ઝલપ થઇ જતા દર્શન પણ અવર્ણનિય સુખ આપી જાય.

સુખનો સમય  નિશ્ચિત નથી.ક્યારે કોને ક્યા સ્વરુપે પ્રાપ્ત થશે તે  નિશ્ચિત નથી પણ એટલું તો   નિશ્ચિત છે કે સુખ અંદરની સ્થિતિ છે. સુખ અંતરની અનુભૂતિ છે.

વ્યક્તિના મનની મોસમ બદલાતી રહે એ પ્રમાણે સુખની વ્યાખ્યા પણ કદાચ બદલાતી રહે. શક્ય છે જીવનના દરેક તબક્કે સુખની પરિસીમા પણ બદલાતી રહે પરંતુ એક વાત તો નિશ્ચિત છે કે જે સુખ પરમ છે એ તો ક્યાંક મનના કે હ્યદયના ખૂણે જ ધરબાયેલું છે. મનની મોસમ અદલ-બદલ થતી રહે પરંતુ સુખ અંતરની અનુભૂતિ છે , સુખ સ્વાનુભૂતિ છે એ જ સત્ય છે.

રાજુલ કૌશિક 

 

મનની મોસમનો સભાન માણસ ડૉ.દિનેશ શાહ

મનની મોસમ એટલે ઊર્મિ કલ્પના અને સંવેદનાથી ખીલવું ,પણ એક વૈજ્ઞાનિક જે તર્ક અને હકીકતની ભાષા સમજે એને શબ્દ માં રસ ક્યાંથી ઉપજે ?ના એવું નથી મન વિરાનાને મઘમઘતો બનાવી શકે છે. એજ મન હરીભરી મોલાતોમાં શબ્દો સર્જી ઉષ્મા ભરી શકે છે.ગુજરાતી શબ્દને અમેરિકન વાતાવરણમાં જેણે સેવ્યો છે, જેની કારકિર્દી માટે દરેક ભારતીય ગૌરવ લે છે, એવા ડૉ. દિનેશભાઈ શાહ સાથે મારી પહેલી મુલાકાત એમના બેન પદ્મામાસી  અને બનેવી કનુભાઈને ત્યાં થઇ, પદ્માંમાંસી અને કનુભાઈ શરૂઆત થી જ મારી પ્રવૃતિના બળ હતા અને છે, પહેલવેલી વાર જ મળી,કોઈ કવિ સુટબુટ માં હોય તેવી કલ્પના તો  ક્યાંથી હોય પછી ખબર પડી કે એતો વૈજ્ઞાનિક છે શિક્ષણ ક્ષેત્ર એમનું આગવું યોગદાન છે.મને એમની સરળતા અને સહજતા સ્પર્શી ગઈ,જીવનમાં કેટલી મોસમ એવી હોય છે જે અજાણતા જ ખીલે છે,ખુબ વાતો કરી એમની અંદરના કવિને મળી,ત્યારે દિનેશભાઈને  “બેઠક”માં આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું,બધાનો પહેલો પ્રશ્ન હતો કવિતા કેમ લખવી ? જવાબ સુંદર  હતો, સહજ શબ્દોને વાંચન કરતા ઉછેરો અને મનની મોસમ ખીલે ત્યારે લાગણીના ધસમસતા પુરને શબ્દોમાં પોરવી લ્યો.એમણે બાંધવાનું ન કહ્યું કારણ છંદ ના કિનારાને તોડી તેમણે પોતે કુદરતી નદીની જેમ  શબ્દોને વહેતા કરી  કાવ્યોમાં હૃદયના ધબકાર અને અનુભૂતિના સ્પંદનનો ઝીલ્યા છે. છંદ આવડતા નથી એમ નહિ લાગણી અને ઉમીને મહત્વ આપતા કહે છે. આજુબાજુ આવતી  નિર્જીવ વસ્તુ પણ તમને  પ્રેરણા આપશે,તુલસીક્યારો, ધૂપસળી ,દીવડો, કોડિયું હોય કે સુરજ,આકાશમાં ટમટતા  તારલાઓ  કે રાતે ચમકતો આગિયો,ભૂરા આકાશને જોતા પવનની લહેરખીનો સ્પર્શ માણવાનો, પંખીઓ કલરવ કરે ત્યારે  રૂના પૂમડા કાનમાં મૂકી એ ટહુકાને સાચવવાનો અને મનની મોસમ ખીલે ત્યારે શબ્દોથી  વસંત સર્જવાની …ગીતના બગીચા બનાવી લય તાલના ભમરા અને પતંગિયાને દિલ ભરીને વહેતી સુગંધમાં મુકવાના ..શબ્દ ની ક્ષિતિજ ને ઓળખવાની ..બસ શબ્દબ્રમાંડ રચવાનું , આને વૈજ્ઞાનિક કહેવો કે કવિ ,હું એને બંનેનો સુભગ સમન્વય કહીશ …  એટલું જ નહિ બ્રીચ કેન્ડીના કિનારે ફરતા પોતાને મળેલા માણસાઈની ના કોડિયાની દીપમાળા પ્રગટાવી  બીજા અનેક ને ઉજાળવાના ,આવી સદભાવના અને શબ્દના સેવન દ્વારા માં સરસ્વતીની સેવા કરવાની ,…પોતે ક્યાંથી ક્યાં પોહ્ચ્યા એમાં કોનું પ્રદાન છે એવી સભાનતા સાથે જીવતા વ્યક્તિને મળીયે ત્યારે  મનની મોસોમ ખીલે વસંત વર્તાય એમાં શું નવાઈ…

એમની રચનાની એક ઝલક માણો …

માનવ થાવું છે 

વૃક્ષો ઊંચો એવો ન મારે તાડ થાવું છે
થાક્યાંને છાંયો દે એ વડનું ઝાડ થાવું છે

ઘૂઘવતો ખારાં પાણીનો ન સાગર થાવું છે
તરસ્યાને રાહત દે એ પરબની ગાગર થાવું છે

રાજરાણી  હારનું ન મારે મોતી થાવું છે
કોઈ ગરીબ ઘર ચણતરની મારે રેતી થાવું છે

કવિઓ જેના ગીતો લખે ન રૂપાળો ચાંદ થાવું છે
બતાવે ભૂલ્યાંને રસ્તો એ ધૂવ નો તારો થાવું છે

બળવાન કે ધનવાન યા ન દેવ-દાનવ થાવું છે
ફક્ત પરદુ:ખને સમજી શકું એ માન થાવું છે

(પરબ તારા પાણી, પાનુ ૩૪)

માણસાઈ ના દીવા  

આ તારલો ઝબકીને ખરતો, આભથી પળ એક માં
આ આગિયો ઊડતો ઝબકતો, ઘડી ઘડીના તાલમાં

આ ધૂપસળી બળતી પૂરીને, મહેકતી ઘડીઓ સુધી
આ કોડિયું  બળતું રહ્યું, એક રાત ના છેડા સુધી

આ વીજળી પણ ચમકતી, વાદળ તણાં ગર્જન સુધી
આ ચાંદની પણ ચમકતી, પ્રભાત ના પ્રારંભ સુધી

ક્યાંક મેં વાંચ્યું હતું કે સૃષ્ટિનો  પણ અંત છે
કે આગ પણ આ સૂરજની નવ ચાલશે યુગો સુધી

ઓ સૃષ્ટિના ઘડનાર પૂછું કેમ ભૂલ આ ભારે કરી?
કાં દિવડાં તે ના કર્યાં, જે ઝળકતાં યુગો સુધી?

એણે કહ્યું કે દિવડાં મૂક્યા મેં માનવ દિલમાં
અજવાળું જેનું પહોચતું, આકાશથી પાતાળ સુધી

પરોપકારને પ્રેમના બળતણથી જે પ્રગટાવતાં
ફક્ત માણસાઈના દિવા ઝળકતાં યુગો સુધી-

પરબ તારાં પાણી, પાનું. ૫

મારા વિદ્યાર્થિઓને

ખોળ્યાં મેં અવનિ આભ ઘણાં
કીધાં મેં સાગર પાર ઘણાં
ધીખતાં રણ આ કોણે ઘડ્યાં
મને રેતીમાંથી રતન જડ્યાં..

આ મેઘધનુષના રંગ સમા
ચમક્યા હીરા માણેક ઘણાં
મોંઘેરા એ છો ન સોને મઢ્યાં
મને રેતીમાંથી રતન જડ્યાં..

દેશ વિદેશ કે પંથ તણાં
એને ભેદ નથી કોઈ પરમ તણાં
હીરા તો કઠિન આ વજ્ર સમા
મને રેતીમાંથી રતન જડ્યાં..

ઝબક્યાં હીરા અંધાર ઘણાં
એક દીપક પણ પ્રતિબિંબ ઘણાં
એક જ્યોતમાં લાખ દીવા મેં દીઠાં
મને રેતીમાંથી રતન જડ્યાં..

(પરબ તારા પાણી, પાનુ ૧૩)

ગુજરાતી લિટરરી એકેડેમી ઓફ નોર્થ અમેરિકાની સ્થાપના પ્રસંગે

વરસાદને હું ઝંખતો જોઈને નાની વાદળી
ધન્ય છે અજાણ મિત્રો સ્થાપવા આ અકાદમી

માળીઓ આ બાગના એક’દિ ચાલી જશે
ને ખાતર પાણી નાખનારાં એક’દિ ભૂલાઈ જશે

ફળો મીઠા આવશે ત્યારે બીજ વાવનાર ભૂલાઈ જશે
પાણી પીશે થાક્યો મુસાફર, કૂવો ખોદનાર ભૂલાઈ જશે

વર્ષો વહી જાશે અને દિનઘડી ભૂલાઈ જશે
ફક્ત સાહિત્યના કંઈ ફૂલોની સુવાસ ફેલાતી હશે

આપું અંતરની શુભેચ્છા તવપાથ પથરાતી જશે
આ નવભૂમિ નવી ચોપડી ગીતોથી ઊભરાતી જશે

પરબ તારાં પાણી, પાનું. ૨૫

ગુજરાતી સારસ્વત પરિચય પર વાંચો દિનેશભાઈની જીવનઝાંખી

મનની મોસમમાં ખીલતા જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ

મોસમનો સ્વભાવ ખીલવાનો છે પણ મોસમ આવે ત્યારે મુજવણ લાવે ત્યારે.શું .?હા સવાલોનું તોફાન સર્જે છે ! મનની મોસમનું ખીલવું શું કરું? પ્રેમના પડઘાને પડદામાં કહો, કઈ રીતથી રાખવા? સાવ કુંવારી ને જાદુભરી હવાનું શું કરું? બારાખડી સ્પર્શની  કેવી રીતે ઉકેલી શકાય ?હાજરી વિનાના પણ આશ્લેષ અને આલિંગન આપે ત્યારે  શું કરવું ,અહી પ્રશ્ન જ પ્રેમનું જતન કરે છે. જેણે પ્રણયને શૃંગારના કંકુ-ચોખાથી પોંખ્યા છે , પોતાને ઓતપ્રોત કરીને પ્રેમની દરેકે દરેક ક્ષણોને જાદુભરી બનાવીને મ્હાલી છે એવા બે એરિયાના કવયિત્રી જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ,એક સંવેદનાથી ભરપુર  વ્યક્તિત્વ છે ,પ્રેમાળ માતા, પ્રેમાળ પત્નીએ વિજ્ઞાનની લેબમાં પ્રેમનું શબ્દોમાં રૂપાંતર કરી પ્રેમને લીલોછમ રાખ્યો છે, પતિના સ્નેહને હૃદયમાં  ટહુકો કરતો  હજી પણ માણે છે માટે જ  એમના પ્રેમ કાવ્યોમાં સચ્ચાઈ અને અનુભૂતિનું ઊંડાણ છે. કવિતામાં લાગણીની શિખરની ટોચ જેવી તીવ્રતા છે.ગળાબૂડ પ્રેમ કરતી વ્યક્તિ છુપી રહેતી નથી તેવુ જ  જયશ્રીબેનનું. છે તેમના આંસુ ચાડી ખાઈ આધાર આપે છે.એમને પહેલીવાર ક્યારે મળી હતી યાદ નથી આવતું પણ પછી વારંવાર મળી એમને મેં વાંચ્યા છે એમણે પ્રણયની તીવ્ર અનુભૂતિ વિરહમાં અને વિદાયમાં અનુભવી છે.પતિની મીંચાયેલી પાંપણના પડછાયામાં હજી પણ એ ચાલે છે અને એટલેજ એના આંસુઓ ભોંયતળીયે દાટવાની કોશિશમાં શબ્દોના ફૂલ ઉગાડ્યા છે.એમના પ્રેમનો વૈભવ લઈને એ મહાલે છે.એમની પાસે યાદ છે, વિરહ છે, વ્યથા છે, સ્મુતીમાં કોઈ જીવે છે.ચહેરો આંખોમાં છે, સ્પર્શ હજી પણ અંગેઅંગમાં છે ,શબ્દો હજી પણ કાનમાં જ છે અને એનું હ્રદય  દિલમાં હજી ધબકે છે, માટે યાદ આવતા હજી પણ પ્રેમના કુંપળો ફૂટે છે, ખભાને પાંખ આવે છે ,કોયલ ટહુકે છે, અને મનની મોસમ ખીલતા જાદુભરી હવા સુગંધ લહેરાવે છે.હાથની કલમ વાંસળી બની સુર લહેરાવે છે,મન ગેરહાજરીમાં પણ  હાજરીનો વૈભવ માણે છે..  અને મનની મોસમમાં વસંત આવે  છે… અને એમની કલમે શબ્દો સર્જાતા કવિતા રચાય છે.

ચમત્કાર ખંડ ૧

ગઈ કાલે રાતે, સપનામાં તમે,

મૂકી ગયા હતા, મારા ઓષ્ઠદ્વય પર,

કુંવારા ચુંબનની કુંવારી કળી…! .

…સવારે ઊઠીને જોઉં તો દર્પણમાં…

પારિજાતની સૌરભના ઢગલે ઢગલામાં દટાયેલી હું….!

ખંડ ૨

સપનાની શેવાળી ભૂમિ પર જ તો હું ચાલતી હતી ને લપસી પડી..

ત્યારે, તમારા શ્વાસોનું આલિંગન માણતી હું!

આંખો ખૂલતાં જ મળી આવી મને બર્ફીલા શ્વાસોના પ્રદેશમાં,

આજન્મ મુક્તા હિમશીલાના સ્વરુપે…!

ખંડ ૩ યાદ છે,

હજુ તને, એ આપણું સમંદરના કિનારે,

ફેનરાશિની સ્નિગ્ધતાને રોમરોમથી પીવાનું?

ને, એક જબરજસ્ત મોજું આવરી લેતાં જ  ઠંડા તરંગની જ્વાળામાં લપેટાઈને,

આપણું એ ખાક થઈ જવા માટે આતુર થવાનું? …

આજે એ સાગરતટે જાઉં છું ત્યારે, ન જાણે કેમ,

સાગરના એ મોજાંની ભભૂકતી આગનું મને આવરી લેતાં જ અફાટ, બર્ફીલા રણમાં રુપાંતર થઈ જાય છે! . . . .

. જયશ્રી લિનુ મરચંટ

************************************************

શું કરું

આંખો મહીંના સૌ સપનાનાં ઝાંઝવાનું શું કરું?
પણ સાવ કુંવારી ને જાદુભરી હવાનું શું કરું?

ફૂલોય શામિલ છે અહીં તુજ સંગ આ સાજિશ મહીં;
પણ તુજ સુગંધોને લઈને વાતા સબાનું શું કરું?

વાંકને અહીં ક્યાં શોધવા, દૂરીના તો આ આપણી?
તેં દરવખત જે મોકલ્યા એ કારણ બધાનું શું કરું?

ક્યાં રોમરોમે ઉગવવા સ્પર્શના પરપોટા અહીં?
અમથા જ સાવ કમોસમી વાદળ-ઘટાનું શું કરું?

પડઘાને પડદામાં કહો, કઈ રીતથી રાખવા?
પવન ચીરીને આવતી અતીતની સદા*નું શું કરું?

– જયશ્રી વિનુ મરચંટ

(સદા* – પુકાર)

(સબા* – સુગંધોને લઈ આવતો પવન)

************************************************

આવે છે!

લઈ પથ્થરો હાથમાં લોકો ભલેને મારવા આવે છે!
જોવું છે કે ક્યારે ખુદ ખુદા મને ઉગારવા આવે છે!

દુઃખોની અવિરત વર્ષા અને પહાડ જેવી જિંદગી!
જોઈએ ક્યારે કૃષ્ણ આ ગોવર્ધન ધારવા આવે છે!

ખેલ છે અંતે તો ઉછીની આવરદાનો આ જગમાં,
હો જો આયુષ્ય બાકી તો તરણુંય તારવા આવે છે!

ઓઢીને તડકો, ઝાકળ પણ શાંતિથી પોઢી જાય છે!
રાત અને ચાંદની ઝાકળને શું રમાડવા આવે છે?

વિખરાયેલા કેશ લઈ ક્ષિતિજની પાર તાકતી રહી!
જોઈએ કોઈ છે જે આ ઝુલ્ફોને સંવારવા આવે છે!

“ભગ્ન” માફી માગ, તો ખુદા કરશે બધાય ગુનાહો માફ!
કબરમાં તારી આ બોજો ક્યાં બીજા વેંઢારવા આવે છે?

ને પછી…..

કોશેટામાં પોષાયેલી અટકળની બંધ આંખો, ને પછી,
અટકળને અંધ પાંખો ફૂટે, ને પછી
એ…ને…અટકળ ઊડી, ઊડી, ને એવી તે ઊડી, ને પછી,
ને પછી, અટકળ બની ગઈ અફવા, ને પછી,
અફવાને ફૂટે ચારેકોરથી શતશત ચરણ, ને પછી,
ચરણોની હરણફાળ, અંધ પાંખોનો ફરફરાટ, ને પછી,
ઊડી ઊડીને અફવા થાકે, ને પછી,
ચરણ સંકોરે, અંધ આંખો ખેરવે, ને પછી,
કોશેટામાં પાછી પેસીને ઉઘાડે બંધ આંખોને, ને પછી,
કોશેટામાં ડંકાની ચોટ પરથી એલાન કરે કે “હું અટકળ નથી, અફવ નથી,” ને પછી,
છાતી ઠોકીને કહે, હિંમતભેર કે, “હું જ સત્ય છું!”, ને પછી,
કોશેટાની પંચાયતી અદાલત પાસે મ્હોર મરાવે એના સત્ય હોવાના દાવા પર, ને પછી,
ત્યારથી કોશેટામાં સત્ય, અટકળ અને અફવાની ગુલામી કરે છે….!

૩. મળશે તો?

શોધવા નીકળીશ રાહબર અને ખુદ ખુદા મળશે તો?

વિધીના લેખ રૂપે, સાંગોપાંગ, વીધાતા જ મળશે તો?

સેજ, મેડી, બારી, બારસાખ બધાં અવાચક થઈ જશે,

બનીને ચાંદ, દુલ્હન રૂપે મારી પડખે તું જો મળશે તો.

એક અડપલું અમથું નજરનું કર્યું, ત્યાં હતી શી ખબર?

મારા હાથમાં મહેંદીના વનનાં વન પછી મળશે તો.

કસુંબલ આંખોનો કેફ કરતાં પછી મને બીવડાવો નહીં,

વીદાય, વ્યથા અને વેદનાનાં વમળ મને જો મળશે તો?

જેને અક્ષરરૂપે પામવા, જીવનભર બસ ઝુર્યા કર્યું,

‘ભગ્ન’ કબર પર પછી એના જ હસ્તાક્ષર મળશે તો?

૪.જિંદગી ગઈ સરી…!

નામ લઈ એમનું લ્યો, જુઓ, શું ય હું ગઈ કરી!

ઝાંઝવાના હતા સાગરો એ બધાય હું ગઈ તરી!

હું જ છું પ્રતિબિંબો મહીં કે કોઈક બીજું જ છે?

શોધતાં આ જવાબો સૌ અહીં જિંદગી ગઈ સરી!

બાવરી રાધા લ્યો એકલી જ થઈ બદનામ પણ!

શ્યામની બાંસુરી મન જ રાધાનું હતી ગઈ હરી!

છે અહીં ક્યાં એવુંયે કશું જેનાથી હુંય જાઉં ડરી?

પણ જોયો આયનો ઓચિંતો, હું ય લ્યો ગઈ ડરી!

બાગમાં તો કશું કોઈનું ય બગડ્યું જ છે ક્યાં?

ભર વસંતે કળી એક ખીલ્યા વિણ જ ગઈ ખરી!

સર્જક …જયશ્રી વિનુ મરચંટ

મનની મોસમ -લલિત નિબંધ (૧૦)કહેવું જ શું?

મનની મોસમ એટલે વસંત ,પ્રેમ મનુષ્યની વસંત આમ પણ પ્રેમને અને   વસંત  ખુબ સંબંધ છે , વસંત એટલે પ્રેમ અને પ્રેમનું ખીલવું એટલે વસંત…. એક  સાંપ્રતની ક્ષણ,આ મોસમમાં તમે ફૂલ આકાશ બધું જ પામો, વાચા વગર પણ પ્રેમનો અહેસાહ વર્તાય.  શરીરના અંગોપાંગ ખીલી ઉઠે , મનનો મોરલિયો ટહુકી ઉઠે અને વાણી તેમજ વર્તનમાં તેની સ્પષ્ટ છાંટ વરતાય.ઊર્મિ સ્પર્શ,બધું જ કેસૂડાની  જેમ ખીલે, પ્રેમ ભરી દર્ષ્ટિ કરો અને કેસુડો ગુલાલ બને,અને  તમારા નેણથી  અમને  છાંટીને તમે  રંગો ત્યારે અમને વગર વસંતે ફાગણ વર્તાય…..સોળે કળાએ અમે ખીલી ઉઠીએ, અચાનક તમારા સ્પર્શની લહેરખી આવે  અને પિચકારી છાંટો એ પહેલા અમારું આખે આખું તન ભીંજાઈ જાય…અને .અંદર તરબતર કરી દે… આંખમાં ગુલમહોર ખીલે   નજરથી નજર મળે …ને  દિશાઓ ઝળહળી ઊઠે …મનની મોસમ ખીલે 

વસંત જ છે ને ! પ્રેમ , પ્રેમ જ મનની મોસમ ખીલવે …

તમે છાંટયા ગુલાલોને અમેતો મહેકી ગયા  

અને પછી ફાગણ આવ્યા , કહેવું જ શું?

તમે પિચકારી ભરીને,અમેતો ભીંજાઈ ગયા

અને પછી રંગાઈ પલળ્યા,કહેવું જ શું?

તમે હોઠે  મલક્યા, અમેતો શરમાઈ  ગયા

અને  પછી, કેસુડે ખીલ્યા કહેવું જ શું ?

તમે હાથને અટક્યાને અમે ખીલી ઉઠ્યા

અને પછી ધાણી જેમ ફૂટ્યા, કહેવું જ શું ?

તમે પ્રેમ કીધોને  અમેતો  પકડાઈ ગયા

અને પછી  વાતે વગોવ્યા, કહેવું જ શું ?

પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

મનની મોસમનો માનવી -બાબુ સુથાર

બાબુભાઈનું  એક પોતાનું એક જુદું જગત છે.પ્રત્યેક મોસમને એની સુંદરતા હોય છે જેમ પ્રત્યેક માણસને પોતાનું સ્વરૂપ હોય એમ… જેને હું મનની મોસમ કહીશ ,બાબુભાઈના  મન સાથે બુદ્ધી સંકળાયેલી છે.તેઓ એક સર્જક તરીકે  મસ્તી ભર્યો અને  બિનધાસ્ત પણ…હાસ્યની સૂઝ પણ છે અને પોતા પર હસી જાણે છે માટે  મને એ ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી જેટલા ગમે છે.(મસ્કા નથી ) જ્ઞાન ખુબ છે માટે શબ્દોને રમાડી જાણે છે.ગઈ કાલે જ એમને મળી નકારથી શરુ થતી તેમની વાતો મને સંભાળવી ગમે છે.એમની નકારમાં બળ છે.ઇન્ડિયાની એમની વાતો સાંભળી ,ના હોય ,આમ ના ચાલે ,આમ ના લખાય વગેરે હું સાંભળું છું કારણ ઘણું શીખવા પણ મળે છે.કારણ પાછળ એક લોજીક છે.હા પણ એમની વાતમાં એ વિદ્વતાને હંમેશા ભભરાવતા હોય છે.  પણ સાથે કહીશ કે અહી કવિતા માં કહે છે તેમ, એ જોડણી અને શબ્દોનું આયુષ્ય વધારવાનું કામ એ જ અત્યારે કરે છે એમાં કોઈ શક નથી, કોઈ બે મત નથી. એટલે જ એમની નકારાત્મકતાનો છેદ આપ મેળે ઉડી જાય છે. બાબુભાઇને તાળી, પ્રસંશા, એવોર્ડ કે મેદનીનો મેદ ચડતો નથી હા પણ જોડણી સુધાર માટે પોતાનું અસ્તિત્વ જતાવે છે જરૂર  અને વાત પણ સાચી છે ગુજરાતી ભાષાને  એની જરૂર છે.હું એમનાથી થોડી ડરું છું કારણ એમની એક્સરે જેવી બુદ્ધિ મારી ભૂલો પકડી પાડે છે.મને ખબર છે એ આ વાંચશે ત્યારે ઓછામાં ઓછી 15 ભૂલો કાઢશે ,મને મદદ કરતા નથી કારણ મેં કહ્યું તેમ મનની મોસમ ના માનવી છે.એમની પાસે એક સરખા દાંત અને ચીભ છે બતાવાનું અને ચવવાનું અલગ નથી,માટે જ છંદ કરતા એને ઓળિયું વધુ ગમે છે. “હું છંદશાસ્ત્ર જાણું છું”.મેં પહેલા કહ્યું તેમ કવિતામાં કોથમીરની જેમ વિદ્વતા  છાંટે છે. ભાષા ને જોડણીનું જ્ઞાન છે, પણ પાંડિત્યપૂર્ણ અલંકૃત ભાષા કરતા સાદી સરળ ભાષા એમને વધુ સ્પર્શતી લાગે છે.સાદી ભાષા પણ એમને ગમે છે તેટલી પ્રમાણિકતા અંતમાં દેખાડી છે. ભાવ સાચો હોય, કોઈ સંવેદન બળકટ હોય તો પછી કાવ્યની “ના” ગૌણ બની જાય છે.ના પાડીને કવિતા લખી છે.મેં કહ્યું તેમ એમની નકારની પોતાની એક મોસમ છે.એ વ્યક્તિ અને અભિવ્યક્તિ તરીકે અલગ છે. વિદ્વતાની એમની મોસમમા નકારનો એમનો ટહુકો જ એમની મોસમને વસંત બનાવે છે.

કાવ્ય સાથે “સન્ધિ”માં પ્રગટ થયેલાં કાવ્યોનો અનુવાદ પણ મુકું છું.

એક કાવ્ય -બાબુ સુથાર

હું કવિતા નથી લખતો.
હું તો મારી ઇન્દ્રિયો પર લાગેલા લૂણને માત્ર સાફ કરતો હોઉં છું.
હું મારી ભાષાના કેટલાક શબ્દોનું
આયુષ્ય વધારવાનું કામ કરતો હોઉં છું.
મને સામાજીક વાસ્તવિક્તા શું છે
એની ખબર નથી.
મને રૂપાન્તર નામની બલાની પણ ખબર નથી.
મને ‘પદાવલી’, ‘કલ્પન’ જેવા શબ્દો
‘ખમીસ’ અને ‘ચડ્ડી’ કરતાં ઉપયોગી નથી લાગતા.
હું છંદમાં કવિતા નથી કરતો.
પણ હું છંદશાસ્ત્ર જાણું છું.
એ શાસ્ત્રના જ્ઞાનના આધારે
હું એટલું કહી શકું કે
છંદને ધૂપેલની જેમ માથામાં નાખી શકાય નહીં.
એનો કાંસકાની જેમ માથું ઓળવા માટે પણ ઉપયોગ કરી શકાય નહીં.
સાચું પૂછો તો મને છંદ કરતાં ઊલિયું વધારે મહત્વનું લાગે છે.
કેમ કે એનાથી હું આખી રાત દરમિયાન
મારી જીભ પર ભેગો થયેલો કચરો
દૂર કરી શકતો હોઉં છું.

– બાબુ સુથાર

પેસોઆ (Pessoa)(પોર્ટુગીઝ કવિ)
અનુ: બાબુ સુથાર

આ પૃથ્વી પરથી દેખાય છે
એટલું જગત તો
મને મારા ગામમાંથી પણ દેખાય છે,
એમ હોવાથી મારું ગામ
કોઈ પણ શહેર જેટલું જ મોટું છે
હું જે જોઉં એવડો
નહીં કે મારી ઊંચાઈ જેવડો.

અહીં આ ટેકરી પરના મારા ઘર કરતાં
શહેરોનું જીવન નાનું હોય છે.
શહેરોનાં ઊંચાં મકાનો
દૃષ્ટિને તાળાં મારી દે,
ક્ષિતિજને સંતાડી દે,
નજરને ખુલ્લા આકાશથી
દૂર લઈ જાય.
એ મકાનો આપણને નાનાં બનાવે,
આપણી આંખો જેને જોઈ શકે
એ વિશાળતાને એ ખૂંચવી લે.
એ આપણને ગરીબ બનાવી દે
કેમ કે આપણી પાસે
જોવા સિવાય
બીજી કોઈ સંપત્તિ તો હોતી નથી.

ઝીબ્રા /અનુવાદ: બાબુ સુથાર

બપોર થતાં એ બેઠું ઘાસના માળિયા પર, અને ત્યાંથી એ ઊભું થયું ત્યારે તો એના ડીલ પર પડી ગયા હતા ચટાપટા. એ ચટાપટાથી ટેવાતાં એને ખૂબ વાર લાગેલી. સૌ પહેલાં તો ગધેડાંએ એને તિરસ્કારેલું તો જવાબમાં એણે કહેલું કે ગયા રવિવાર સુધી હું પણ એક ગધેડું જ હતી. ખચ્ચરે એને વેનિશિયન બ્લાઈન્ડ તરીકે ઓળખાવીને એનું અપમાન કરેલું તો એણે કહેલું કે ચિત્તાએ જ્યારે પોતાને શણગાર્યું ત્યારે તમે એની સામે કોઈ વાંધો લીધો ન હતો.
તો એ લોકોએ એને કહેલું, “એના ડીલ પરના ડાઘ તો ગોળ હતા. ફળો અને પ્રાણીઓ પોતાને ગોળ કુંડાળાંથી શણગારતાં હોય છે પણ તારી જેમ તો નહીં જ.”
શરૂઆતમાં એ એના ચટાપટાથી હેરાન થતી હતી. એટલે એ કેટલાંક વૃક્ષોની ડાળીઓ સાથે એની પીઠ ઘસતી. એણે હરણને સાબર સાથે એમ કરતાં જોયેલાં. પણ કંઈ ના વળ્યું. એના શરીર પરના ચટાપટા હવે એના ડીલમાં છેક હાડકાં સૂધી ઉતરી ગયા હતા. પછી દુ:ખતી પીઠ સાથે એણે પોતાને એક તળાવમાં જોયું. પછી એ એ તળાવના પાણીમાં પડી રહ્યું. એ સાથે જે એના ડીલ પરના લાંબા ચટાપટા સુંદર મજાની ગડીઓ બની ગયા.
હવે એને જે ચિન્તા છે તે એ કે કઈ રીતે આ ચટાપટાના રંગ સાચવી રાખવા. એણે વરસાદમાં જવાનું અવગણ્યું, એને થયું કે ગધેડાની જેમ રંગ ગૂમાવીને શું કરવાનું. એને જ્યારે પણ કોઈ ઝરણું ઓળંગવાનું આવતું ત્યારે એ ખદડૂક ખદડૂક ચાલતું અને સામે કાંઠે પહોંચ્યા પછી પોતાના પગ જોઈ લેતું. રખેને ક્યાંક એના ચટાપટાનો રંગ ધોવાઈ ગયો હોય!
એને, કેવળ એને એકલાને જ તબેલામાંથી બહાર કાઢી એક પાર્કમાં મૂકવામાં આવેલું; એનાથી એને એક વાતનો ખ્યાલ આવી ગયેલો કે એના ડીલ પરની ભાત સાચે જ કેટલી કિંમતી છે.
પણ એક દિવસે એને લાગ્યું કે આમાં કશું ય અસાધારણ નથી.
પાર્કની ઉપર એક વિશાળ શ્વેત આકાશ હતું. પવનને લીધે કેટલીક વસ્તુઓ એ આકાશમાંથી એક પારથી પેલે પાર ફટાફટ જતી. એના કારણે એમાં વાંકા લિસોટા પડતા, જે ધીમે ધીમે ભૂખરા બની જતા અને છેલ્લે એ કાળા પડી જતા. વીજળી થતી અને આકાશ પીળું બની જતું. ત્યાં કશુંક એક પળમાં ઝીબ્રા બની જતું અને બીજી પળમાં…
શું છે ઝીબ્રા, ભગવાન જાણે, શું છે એ આ જગતમાં? હું પૂછતી હોઉં છું મારી જાતને.
ઝીબ્રા – કેટલાક ડાહ્યા ગધેડા કહેતા હોય છે – બીજું કંઈ નથી હોતું પણ હોય છે એક ગધેડું. આખી રાત એના માલિકે એને ચાબૂકથી ફટકાર્યું હોય છે એટલે જ તો એના ડીલ પર …બસ, એ જ ઝીબ્રા.

જિરાફ/અનુવાદ: બાબુ સુથાર

એને ચાલતાં જોઈને બીજાં પ્રાણીઓ પોતાની જાતને પૂછે છે: એણે એવું તે શું કર્યું હશે કે એને કારણે એને આવી વિશેષ આદિમ ડોક મળી હશે?
સસલાં કહે છે, “બની શકે કે એ આપણા કરતાં વધારે સારી રીતે હવામાનનો ભાખી શકતું હશે.”
જેના શરીર પર ચટાપટા છે એવું જિરાફનું પિતરાઈ જીબ્રા કહે છે, “ક્ષિતિજ માટેની આવી તે કાંઈ ભૂખ હોતી હશે?” પછી એ સલાહ આપતાં કહે છે કે ભલેને એની પીઠ ભાંગી જાય એણે પોતાના શરીરનો ઘાટ બદલી નાખવો જોઈએ.”
એનું અપ્રમાણ શરીર એના પોતાના પાછલા પગને પણ ગભરાવી મૂકતું હોય છે. આ પ્રાણીઓ માને છે કે જિરાફ બે પ્રકારનાં હોય છે. એક જિરાફ તે ઈશ્વરે ઈછ્યું હતું એવું (જેને ગધેડા સાથે સંબંધ છે) અને બીજું તે રોજ રાત જતાં પોતાના શરીરના જ પા ભાગ જેટલું ઊચું વધે એ (એ જિરાફ તે કોઈકે કામણટૂમણ કર્યું હોય એવું).
“રોકો એને,” એના પાછલા પગ કહે છે, “રોકો એને. એ ભાગી જાય એ પહેલાં.”
એ ફરે છે જંગલમાં અને ત્યાં આવેલાં ઊંચાં વૃક્ષોને સંબોધીને કહે છે, “મને જવા દો, મને જવા દો”
વૃક્ષો, એમની રજવાડી આળસને પગલે, એમનાં પાંદડાંને ઊંચાં કરતાં નથી અને જિરાફ એમનાં પાંદડાંને ચીરતું પોતાનો માર્ગ બનાવી લેતું હોય છે અને જંગલને ખ્રીસ્તી દેવળોની કમાનની જેમ ખૂલ્લું મૂકીને આગળ નીકળી જતું હોય છે.
પોતાની સેવાઓની બહુ મોટા કમિશન સાથે ઓફર કરતું એ નીકળતું હોય છે જંગલની બહાર. એ તડકાથી બળતાં ખેડેલાં ખેતરોને છાંયો આપી શકે એવા હાથીને અને પથ્થર પર પળ ભર પર શેવાળને ઊંઘ ન લેવા દે એવી જળચક્કીને પોતાની સેવાઓની ઓફર કરે છે પણ એમને જિરાફ પર જરા પણ ભરોસો નથી. એ બન્ને કહે છે કે જિરાફની વાત આપણે સાંભળવી પડે એ ઘટનાને જ આપણે કમનસીબ ગણવી જોઈએ.
“જિરાફનાં બે લક્ષણો છે,” એ લોકો કહે છે,”એક સારું અને એક ખરાબ.”
આમ જૂઓ જિરાફ આ જગતમાં જરા પણ ખપનું નથી. કેવળ એક જ વાર બદુઇન પ્રજાએ એને ખપમાં લીધેલું. એમના તંબુનો વચલો થાંભલો ભાંગી ગયો ત્યારે એમણે જિરાફને એની જગ્યાએ ઊભું રાખેલું. એ દિવસથી જિરાફ એની સમગ્ર કાયા પર કાળાં પુષ્પો લઈને ફર્યા કરે છે. એ પુષ્પો હકીકતમાં તો દારૂ પીને છાટકા બનેલા પેલા બદુઈનોએ એની કાયા પર આખી રાત જે આડાઅવળા લીટા કરેલા એમાંથી બનેલાં છે.
“હે ભગવાન! શું છે આ જિરાફ.”
અને જિરાફ પોતે કહે છે કે એ એક ગંદુ પ્રાણી છે.
એ મારી ઝંખનાઓની નિષ્ફળતાઓને મળતું આવે છે.

પાઈનેપલ/અનુવાદ: બાબુ સુથાર

પૃથ્વીને પોતાની અંદર વસાવનાર આ ફળ હંમેશાં જમીન પર પડેલું હોય છે. એને વૃક્ષ પર લટકતા સોનેરી નાસપતિની ભંગુરતાની કોઈ જ જાણ નથી; એ પૃથ્વીની મૃદુતા અને એની કઠોરતાનો અનુભ કરતું છ અઠવાડિયાં જમીન પર પડી રહે છે.
યુદ્ધમાં વપરાતાં શિરસ્ત્રાણ પર પણ એના પર હોય છે એવાં શક્તિશાળી પીંછાં હોતાં નથી. એક લડવૈયા જેવું આ ફળ. એમેઝોનની છાતી જેવું ડરામણું. આ નાનકડી કેપસ્યુઅલમાં હોય છે આખા ખેતરને મઘમઘાવી મૂકે એવા અત્તરની લહેર.
“મને ઇલિયડ જેવું બનાવવામાં આવ્યું છે,” કહે છે પાઈનેપલ, “બહારથી કઠણ નેઈમ પ્લેટથી મઢેલું, મને ખોલો તો એમાંથી મળી આવશે ટ્રોયની હેલન પરની મીઠી મધૂરી પંક્તિઓ.”

 એમના પુસ્તકો  મેં વાંચ્યા નથી માટે કઈ જ નહિ કહું ….બાબુભાઈ માટે હોમવર્ક -જોડણી સુધારી વાંચશો.

પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

મનની મોસમ- કલમ નો ઈલમ મનીષા જોશી

 

હું એવું માનું છે કે દુનિયાના દરેક લેખક એક તેજ નું કિરણ છે. દરેક પુસ્તક જ્ઞાનનો ભંડાર,પછી એ કોઈ પણ ભાષામાં કેમ ન હોય ?પ્રત્યેક ભાષાની એક મોસમ હોય છે અને પ્રત્યેક મોસમનું એક સૌંદર્ય.આપણી માતૃભાષાની વાત કરું ત્યારે ગર્વ થાય પણ બીજી ભાષાનું સૌંદય પણ માણવું ગમે છે દરેક આંખની જેમ દરેક ભાષાની એક અલગ દ્રષ્ટી હોય છે. બીજી ભાષાનું  કોઈ અનુવાદ કરે છે ત્યારે મારી આંખોને નવી દ્રષ્ટી મળે છે હવે બધું વિરાટ દેખાય છે ,વધુ સ્વચ્છ..બીજી ભાષાનું પણ સૌન્દર્ય છલકાય છે. ચુપચાપ વિશ્વના એક ખૂણામાં પડેલા શબ્દો હવે ગુજરાતી ભાષા બોલે, ગુજરાતી પ્રજા વાંચે છે. જયારે  અનુવાદ થાય ત્યારે ભાષાની સીમા ઓળંગી જઈ એ સેતુ બને છે. બધાને જોડવાનું કામ કરે છે જેમ સ્પર્શની એક ભાષા હોય છે તેમ અનુવાદની ભાષા ભાવ હોય છે અનુવાદ એટલે ફેલાયેલી એક નવી ડાળખી છે મૂળ સાહિત્ય તો એની ભાષામાં એક બંધ હોય છે સ્થીર એની જમીનમાં જડાયેલું પણ અનુવાદની ફેલાયેલી ડાળખી દ્વારા એ ગતિ પામે છે.ડાળી પર ફૂલપાંદડા હોય છે અને એ ફૂલોમાં સુવાસ, અનુવાદ આ સુવાસને પવનની પાલખીમાં બેસાડી દુર દુર લઇ જતી હોય છે. જેનો એક દાખલો અહી આજે આપું છું.  ૧૮૮૯ જન્મેલીમાં કવયિત્રી ગેબ્રીએલા મીસ્ટ્રેલરીને આજે આજની સદીની ગુજરાતી કવયિત્રી મનીષાબેને જીવિત કરી છે. મનીષાબેન સાથે ગઈ માર્ચ અમે  એક સાથે ફ્લોરીડા કવિ સમેલનમાં મળ્યા હતા એક રૂમમાં સાથે હતા ,શાંત, સૌમ્ય, ઠરેલ વ્યક્તિત્વ,અને એમની જોરદાર કલમનો અનુભવ થયેલો એમની કવિતા મનને સ્પર્શતી ગઈ પ્રત્યેક મોસમનું એક નોખું સૌંદર્ય હોય છે તેમ પ્રત્યેક સર્જકની પોતાની એક અલગ શૈલી પણ, બીજા ના ભાવો ને આવી સુંદર રીતે ઉતારવા એક કળા છે મન વાંચે, સ્પર્શે ત્યારે સંવેદના ની મોસમ હળુહળું સોડમ પ્રસરાવતી ફેલાય જાય છે અને કલમ લખતી નથી પણ શબ્દો તેના ભાવ તેની સંવેદના લખાવે છે આપણે માણીએ છીએ ત્યારે એને  વેહેચવાનું મન થાય છે..  ..

સન્ધિમાં પ્રગટ થયેલાં મનીષાબેનના કાવ્યો International Women’s Dayના નિમિત્તે:બાબુભાઈએ ફેસ બુક પર મુક્યા હતા જે વાંચી થોડી યાદો પણ સાથે વાગોળી આજે અહી મુકું છું…

ગેબ્રીએલા મીસ્ટ્રેલ (Gabriela Mistral, ચીલી)ના કાવ્યો

નૃત્યાંગના/અનુવાદ: મનીષા જોશી

બેલે નર્તકી કરી રહી છે નૃત્ય,
બધું જ ખોઇ દેવાનું નૃત્ય.
એ જતું કરે છે એ બધું જ, જે હતું કયારેક એનું.
માતા-પિતા, ભાઇ-બહેન, એના મેદાનો, બગીચા,કેડીઓ, નદીનો કલરવ,
એના ઘરની વાર્તા, એનો પોતાનો ચહેરો, નામ, નાનપણની રમતો…બધું જ…
બધું જ જાણે સરી રહ્યું છે,
એના ખભા પરથી, છાતી પરથી, આત્મા પરથી…
એ નૃત્ય કરે છે, ઉગતા પ્રહરે અને સંક્રાતિવેળાએ,
બધું જ ગુમાવી દેવાનું નૃત્ય.
એના હાથ ફંગોળી દે છે, એ દુનિયાને-
જે પ્રેમ કરે છે અને તિરસ્કારે છે,
જે સ્મિત કરે છે અને હણી નાખે છે.
એ ત્યજી દે છે, એ જમીનને-
જે લોહીની ઉપજ લણે છે.
એ ફગાવી દે છે, રાત્રે સૂઇ ન શકતા અકરાંતિયાઓની રાતને,
કોઇ ઘર વિનાના માણસની થરથરાહટને.
કોઇ નામ, જાતિ કે સંપ્રદાય વિનાની,
પોતાની જાતથી પણ અલગ થઇ ચૂકેલી,
સમર્પિત થાય છે એ,
સુંદર અને પવિત્ર, હવામાં ઉડતા પગ સાથે નૃત્ય કરી રહેલી.
કોઇ વૃક્ષની જેમ ખંખેરાઇને હળવી થઇ ગયેલી એ નર્તકી
આ બદલાવ વેળા બની જાય છે જાણે માત્ર એક સાક્ષી.
સમુદ્રી મોજાની રમત અને નમકથી ખરડાયેલા
કોઇ દરિયાઇ પક્ષીની ઉડાનનું નૃત્ય નથી એ,
કે નથી એ હારી-તૂટી ચૂકેલા કેનફીલ્ડના વિદ્રોહ અને પરાજયનું નૃત્ય.
નથી એ સમુદ્રી જળયાત્રાઓને પ્રકંપિત કરતા પવનનું નૃત્ય
કે નથી એ લહેરાતા, ઉંચા ઘાસનું સ્મિત.
એનું જળ-સંસ્કારથી શુધ્ધ થયેલું નામ હવે વાપરી શકાય તેમ નથી
કારણ કે એ પોતાના કુળ અને શરીરના માંસથી પણ મુક્ત થઇ ચૂકી છે.
એની પાસે છે હવે, એક યજ્ઞપાત્ર, જેમાં છે, એના લોહીનું ગીત,
એની તરુણાવસ્થાનું ગીત.
અજાણતા જ આપણે ફેંકીએ છીએ આપણા જીવન, એના પર,
જાણે ફેંકતા હોઇએ કોઇ ઝેરીલું, લાલ વસ્ત્ર.
અને એમ એ નાચે છે, જાણે સર્પદંશથી ઘવાયેલી.
મુકત અને આતુર સર્પો ચડી જાય છે, એના શરીર પર,
અને પછી જાણે ફગાવે છે એને, કોઇ જીતી લીધેલા ધ્વજની જેમ,
કે વિખેરાઇ ગયેલી કોઇ ફૂલમાળાની જેમ.
નિદ્રામાં ચાલતી, પોતે જે ધિક્કારતી એ જ હવે બની ગયેલી એ,
નૃત્ય કરતી રહે છે, પોતાથી પણ બેખબર.
તેના ચહેરા પર વિષાદની રેખાઓ ઉપસે છે, ઝાંખી થાય છે.
આપણી વ્યગ્રતામાં એ ઉંડા, ભારી શ્વાસ લે છે.
શાતા ન આપી શકનારી હવાને, એ ફગાવે છે, ઉચ્છવાસમાં
કોઇ એકાકી વંટોળની જેમ, દુષ્ટ અને પવિત્ર.
આપણે જ છીએ, એના હાંફતા સ્તનો, એની ફિક્કી ત્વચા,
ચારેકોર પડઘાતો એનો પાગલ ચિત્કાર,
એની નસોમાં ફેલાયેલો રક્તિમ તાપ
અને શૈશવકાળમાં ઇશ્વરની અવગણના.

ખેડૂત સ્ત્રી/ અનુવાદ: મનીષા જોશી

એ નથી ઉગાડતી કોઇના માટે જાંબલી ફૂલો,
નથી કાપતી છોડવાની મુરઝાયેલી ડાળખીઓ,
એ નથી લઇ જતી કોઇના માટે પાણી, તેના આરસી જેવા ઘડામાં.
જયાંથી કંઇ છાંયો નથી મળતો એવા લાંબા વૃક્ષોને એ ઢાંકે છે
અને એની નીચે પ્રસારે છે, આર્દ્ર છોડવાઓને, ને પછી રમે છે, લુકા-છૂપીની રમત.
કોઇ નથી દરવાજે, છતાં એ બારણું ખોલે છે,
અને જયારે કોઇ નથી આવતું અંદર ત્યારે એ બંધ કરી દે છે દરવાજો.
પછી એ થકવે છે પોતાને, એક એવા સ્વપ્ન માટે,
જે એને પોતાની સાથે લઇ જાય છે, મુકત કરે છે અને પછી છોડી દે છે.
એ રઘવાઇ થઇ જાય છે જયારે ફરી વળે છે,
એના ખેતરમાં, વસંતના પૂર.
એની વાવણીની જમીનમાં વેરાઇ જાય છે, નમક
અને ઢંકાઇ જાય છે, એના લોખંડી ઓજારો.
એને હવે સૂઇ જવા દો,
એને સૂવડાવી દો, કોઇ નાનકડા રુંછાળા પ્રાણીની જેમ.
જયારે તે સૂઇ જાય ત્યારે, તેનો હાથ નીચો કરો
અને ફેંકી દો તેના સ્વપ્નને, પવનની દિશામાં.
મૃત્યુ રઝળે છે, મનોભ્રંશની દશામાં,
દારૂડિયાની જેમ લથડાય છે, જમીન પર.
એ ઉલઝાવી દે છે, રસ્તાઓને, મરોડે છે ભાવિને,
અને વગાડે છે, ઢોલ, ધ્રુબાંગ…ધ્રુબાંગ…
એ ખેડૂત સ્ત્રીના નામરાશિ સમાન પવન અને દેવદૂતોએ
સુપ્રત કર્યા છે તેના દરવાજે, અનેક પ્રિયજનોના મોત
પણ નથી લાવ્યા મોત, હજી તેના પોતાના માટે.
નશ્વર દેહોના જુગારના ચમકતાં પાસા
ખણકાટ કરે છે, મૃત્યુના રસ્તામાં.
એણે નક્કી અદલા-બદલી કરી લીધી હશે
કે પછી ખોઇ નાખ્યું હશે
એ ખેડૂત સ્ત્રીનું બિચારું મોત.

એક ધર્મપરાયણ સ્ત્રી/ અનુવાદ: મનીષા જોશી

મારે જોવો છે, દીવાદાંડી પર રહેતા એ પુરુષને.
મારે જવું છે એ ખડકાળ સ્થળે
અને ચાખવી છે એના મોંમાં ઉઠતી લહેરોને.
જોવી છે એની આંખોમાં, સમુદ્રની અગાધ ગર્તા.
જો એ હજી જીવતો હોય તો,
મારે જવું છે, નમક અને ખારા પાણીના બનેલા એ પુરુષ પાસે.
લોકો કહે છે કે પ્રકાશઘરની ઉંચી દીવાલોમાં કેદ એ પુરુષ,
જુએ છે માત્ર પૂર્વ તરફ.
હું મુકત કરીશ એને, એના તરંગોથી.
સમુદ્રની ગર્તાને બદલે એ જોશે મને.
એ જાણે છે બધું જ, રાત વિશે.
એ રાત જ છે હવે મારો રસ્તો અને મારી પથારી.
એ જાણે છે સમુદ્રના અધપ્રવાહોને, ઓકટોપસને,
સમુદ્રના અનેક છિદ્રોવાળા જળચરોને
અને એક એવા ચિત્કારને જે અંત લાવી દે છે, તમામનો.
એની વફાદાર, ખડતલ છાતી સખત થઇ છે
દરિયાની ભરતીઓથી.
સફેદ જખમ જેવા દરિયાઇ સીગલો બોલાવે છે એને,
પણ એ હોય છે સ્થિર, શાંત, અનુપસ્થિત
જાણે હજી જન્મ્યો જ ન હોય.
પણ હું જઉં છું, દીવાદાંડીની ટોચે,
ધારદાર છરીઓ જેવા પગથિયા ચડીને,
એક એવા પુરુષ માટે, જે મને સમજાવશે,
પાર્થિવ અને દૈવ.
હું એના માટે લઇ જઉં છું, એક હાથમાં દૂધનો પ્યાલો
અને બીજા હાથમાં વાઇનનો ઘૂંટ…
એ સાંભળતો રહે છે, દરિયાઓને,
જે નથી ચાહતા પોતા સિવાય બીજા કોઇને પણ.
જોકે હવે કદાચ, એ સાંભળે છે, માત્ર શૂન્યતાને.
વિસ્મૃતિ અને નમક વચ્ચે, એ ખોવાઇ ગયો છે, કશેક.

હળવીફૂલ એક સ્ત્રી/ અનુવાદ: મનીષા જોશી

મેં જે સ્વપ્ન જોયું તેમાં
ન હતા કોઇ માતા-પિતા, ન સુખ, ન દુખ
કે ન કોઇ મિલકત, જેની સંભાળ રાખવી પડે.
અરુણોદય સુધી મારી ન કોઇ ઉમર હતી, ન નામ,
ન કોઇ જીત કે ન હાર.
હું એટલે દૂર ચાલી ગઇ હતી કે કોઇ તીર મારા સુધી પહોંચે તેમ ન હતું.
મારા દુશ્મનો મને ઇજા પહોંચાડી શકે તેમ ન હતા
કે ન તો મારો મિત્ર મને નકારી શકે તેમ હતો.
અસ્ખલિત ઉંઘમાં સરી પડેલી એક સ્ત્રી માટે
એક નવા જન્મનાર વિશ્વ સિવાય
બીજી કોઇ દુનિયાનું મહત્વ જ કયાં હતું?
હું જયાં હતી ત્યાં કોઇ પીડા નહોતી.
સૂર્ય, ચંદ્ર કે ઋતુઓ પણ મને અડી શકે તેમ ન હતા.
ન લોહી, ન સમયનો લીલો કાટ,
ન ઉંચી ઘાસની ગંજીઓ કે ન તેની આસપાસ ફરતી ભૂખ.
અને નશામાં ચૂર, મેં એલાન કર્યું,
મારો દેશ, મારી પિતૃભૂમિ!
પણ પછી, કોઇ ઉડતા ફૂલના તાર મારા મોં પર અટવાયા.
મારા ઉચ્છવાસ સાથે હવામાં આમતેમ ફંગોળાતા ફૂલના રેસા,
જાણે કરોળિયાના રેશમના તાંતણા કે પાણી પર દોરાયેલી ભરતીની રેખા.
હું પાછી ન આવી હોત, પણ હું પાછી આવી છું.
ફરીથી મારા ખભા ફરતે એક દીવાલ ચણાઇ ગઇ છે.
મારે ફરી સાંભળવું પડશે અને જવાબો આપવા પડશે.
હું ફરી રસ્તા પરના આક્રંદ સાંભળીશ અને રસ્તાઓ પર વેચતી ફરીશ.
પણ મારી પાસે છે હજી, પથ્થરનો એક ટુકડો અને કેટલીક છીણીઓ.
જૂના, ફેંકી દીધેલા કપડાઓની પુરાણી આદતો ખંખેરીને
હું ફરી ભેગી કરું છું, શક્તિ,
આ દુનિયાનો સામનો કરવાની.
પણ એક દિવસ, હું જઇશ,
કોઇ આંસુઓ કે આલિંગન વિના,
એક એવા જહાજની જેમ, જે રાત પડયે સફરે નીકળે છે.
કોઇ તેની પાછળ નથી હોતું,
કોઇ લાલ પ્રકાશના શેરડા તેને રસ્તો નથી બતાવતા,
જેને નથી પોતાના કોઇ કિનારા.

the ballerina

Now the ballerina’s dancing

the dance of losing everything.

She lets go of all she once had,

parents and siblings, fi elds and gardens,

the murmur of her river, the roads,

the tale of her home, her own face

and name, the games of her childhood,

as if to let everything fall

from her neck, her breast, and her soul.

At the break of the day and the solstice

she dances, laughing perfect dispossession.

What her arms fan away is the world

that loves and detests, that smiles and kills—

the land put to a vintage of blood,

the night of the glutted who don’t sleep

and the shiver of a homeless man.

Without name, or race, or creed, stripped

of it all and of her self, she surrenders,

beautiful and pure, on fl ying feet.

Shaken like a tree and in the midst

of her turning, she’s turned witness.

She’s not dancing the fl ight of albatrosses

stippled with salt and the play of waves;

nor the uprising and defeat

of the beaten canefi elds.

Nor the wind, shaker of sails,

nor the smile of the tall grass.

They can’t use her baptismal name.

She broke free of her clan and her fl esh,

received the chalice-song of her blood

and the ballad of her adolescence.

Unknowing we throw our lives on her

like a red envenomed robe

and so she dances, struck by snakes

that free and eager climb her,

then let her fall like a conquered fl ag

or a garland torn to pieces.

Sleepwalker, changed into what she hates,

she keeps dancing, not knowing herself strange,

her grimaces puffi ng and drawing in,

she who pants with our panting,

cutting the air that never cools her,

solitary whirlwind, vile and pure.

We are ourselves her panting breast,

her bloodless pallor, the mad shout

thrown out to the west and the east,

the red fever of her veins, the neglect

of the God of her childhood days.

 

 

the farm woman

For nobody she plants lilac

or prunes the azaleas

and carries water for nobody

in her looking-glass pails.

Facing someone who gives no shade

though he’s taller than her head,

she stretches out a damp fern

to play cat and mouse with.

She opens the gates though no one calls,

when no one comes in, she shuts them

and she tires herself for the dream

that takes her, frees her, and leaves her.

Turn aside the spring fl ood

that fi nds her crawling blind,

scatter salt where she sows,

bury her tools of iron.

Make her sleep; put her to sleep

like a civet or an ermine.

When she sleeps, lower her arm

and cast her dream to the wind.

Death wanders demented,

walks drunken about the earth,

he tangles roads, twists fates,

plays drumbeats on the globe.

Wind and Archangel, her namesakes,

delivered to her door

the death of all her loved ones

without delivering hers.

Bright gambling chips of mortals

jingle along his path.

He must have swapped, must have lost

the farm woman’s poor death!

 

  a pious woman

I want to see the man of the lighthouse,

I want to go to the rocky point,

taste the wave in his mouth,

see the abyss in his eyes.

I want to reach him, if he’s living,

old man of salt and brine.

They say he looks only eastward

—walled up while still alive—

I want to cut him off from his waves

so in place of the abyss he’ll see me.

He knows all about the night

that’s now my bed and my road:

knows undertows, octopus, sponges,

knows a cry that ends all knowing.

His faithful, battered chest

is spat on by the tides,

he’s whistled at by gulls

and white as any wound,

and so still, so mute and absent,

he seems as yet unborn.

But I go to the lighthouse tower,

climbing the knife-edged track,

for the man who’s going to tell me

the earthly and the divine.

One in each arm, I bring him

a jug of milk, a sip of wine . . .

And he keeps listening to seas

that love nothing but themselves.

But maybe now he listens to nothing,

stalled in forgetfulness and salt.

 

the woman unburdened

In the dream I had no father

or mother, joys or sorrows,

not even the treasure I have

to guard until daybreak was mine.

I bore no age or name,

neither my triumph nor my defeat.

My enemy could wound me

or my friend Peter deny me,

for I had gone so far

that no arrows reached me:

to a woman asleep

this world meant no more

than the other worlds unborn . . .

Where I was, nothing hurt:

neither seasons, sun nor moons

could sting me, neither blood

nor the verdigris of time;

no tall silos rose,

nor did hunger march around them.

And like a drunk I declared:

“My country, Fatherland, la Patria!”

But—poor woman—one

tepid thread clung to my mouth,

thistledown that came and went

with each trifl ing of the breath,

no more than a spider’s silk

or a tide line on the sand.

I could have not returned, and I’ve returned.

Again there’s a wall at my shoulder

and I must hear and answer

and, bawling street-cries,

be once more the peddler.

I have my block of stone

and my handful of chisels.

I gather up my will

like abandoned clothes,

shake old habits from their sleep

and once more take up the world.

But someday I will go

with no tears and no embraces,

a ship that sails by night

without the others following her,

or the red beacons eying her,

or her own shores hearing her . . .

મનની મોસમ -રમામાસીને જન્મદિવસની પ્રાર્થના

જન્મદિવસને હું પ્રભુ સાથે વાત કરવાનું એક સુંદર બહાનું ગણું છું,પછી એ મારો જન્મદિવસ હોય કે બીજાનો, બીજાના જન્મદિવસે હું પ્રાર્થના કરું છું.ત્યારે પણ આડકતરી રીતે હું મારા માટે જ કૈક માંગતી હોઉં તેવા અધિકાર સાથે વાતો કરું છું. આજે રમામાસીનો જન્મદિવસ છે ત્યારે ફરી આજે  વાત કરીશ અને કહીશ કે જે વ્યક્તિ પોતાની આજુબાજુ કઈ પણ કહ્યા વગર કઈ બોલ્યા વગર મૌસમ ખીલવી શકે તેને ક્યારેય પાનખર ન દેખાડતો જે પોતાના સંસ્કારના મુળિયા  અને  હુંફ આજુબાજુના બીજા નાના છોડને આપી બીજું એક વૃક્ષ બનાવી શકે તેમના માટે ક્યારેક વરસાદ ઓછો નહિ વરસાવતો અમને પણ એના વૃક્ષની છાયામાં વિકસવા દેજે. અમારા મનની મોસમમા એમના આશિર્વાદ થકી મનનું વૃક્ષ લહેરાતું રહે  માટે આજના દિવસે ખાસ અમારી શુભેચ્છા કે કુદરત પણ એમના પર રીઝી ઉઠે,તેમના જીવનમાં સદા વસંતના વાયરા વાય,  તેમણે ઉગાડેલા પુષ્પો સુમેળની મહેક રેલાવે ,તેમના દાંપત્યમા મોરલિયો ટહુકા કરતો રહે.. એમના મનની મોસમ સદા બહાર રહે .. આને શુભેચ્છા કહું  કે  અમારા મનની મોસમ.

 

 

 

“બેઠક”ના દરેક સર્જકો અને વાચકો