સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષ(કલ્ચરલ કૉન્ફ્લિક્ટ)-(૩)પાર્સલ -કન્યા

મિત્રો આપણી નવી લેખિકા ને આવકારશો

 

નિકિતા પથારીમાંથી બેઠી થઈ ગઈ. એને સમજાયું નહીં કે આમ અચાનક એની ઊંઘ કેમ ઊડી ગઈ ! માત્ર ઊંઘ જ નહોતી ઊડી, એ હીબકાં ભરતી રડતી હતી. સપનું આવ્યું હતું ? ખાસ કંઇ યાદ નહોતું આવતું. એ લાલ ઘાઘરા ચોળી માટે રડતી હતી. ત્યાં તો ડોર બેલ વાગી. ઘડિયાળમાં જોયું અને ઝટ ઉભી થઇ, અરે, કોણ હશે? દરવાજો ખોલતા સામે પાર્સલ હતું. ઓહ ! હું આની તો રાહ જોતી હતી. મનમાં બોલી આવી ગયા મારા લાલ ઘાઘરા ચોળી. ઝટ ખોલ્યું.

  નિકિતા ખુબ ખુશ હતી. મમ્મીજીએ તેને માટે અને દીકરી માટે સરસ મજાના ચણિયાચોળી અને દીકરા માટે કેડિયું મોકલ્યા હતા. સાથે હતો નાનો ગરબો, દાંડિયા અને માટીના રંગીન કોડિયાં. માતા માટે નવધાનનો ખીચડો અને કેવી રીતે બનાવવાનો તેની રેસીપી. આ માત્ર પાર્સલ નહોતું પણ આસ્થાઓ, માન્યતાઓ અને સંસ્કાર હતા જેણે નિકિતાને  માણસમાંથી ગુજરાતણ બનાવી હતી. નવરાત્રી,ગરબા એના પહેવેશ તેની પોતાની એક ઓળખ હતી. નિકિતા એ નક્કી કર્યું બસ આ વખતે અમે નવરાત્રિમાં ગરબા, રાસ રમવા જશું જ. અમેરિકામાં હોઈએ તો શું થયું, એમ થોડી આપણી સંસ્કૃતિ ભુલાય? પાકી ગુજરાતણ થઈને જઈશ, હું જ નહિ મારો પરિવાર પણ.

જ્યારથી કપડાં આવ્યા ત્યારથી રોજ એની દીકરીને પોતાની નાનપણની વાતો સ્કુલેથી પાછા આવતા  કારમાં કહેતી. અમે નાના હતા ત્યારે આમ કરતા અને આવું બોલતા, આવું ગાતા. તને ખબર છે નવરાત્રિ ચાલુ થાય એ પહેલા મમ્મીજી અમારા માટે સરસ મજાના કપડા લાવતા। નવરાત્રિ દરમિયાન સૌથી વધારે આનંદ અને મજા આવતી. સૌથી વધારે આંનદ ઘરે ઘરે ઘોઘાઅને ગરબાગાવા જવાનો હતો !

ત્યાં નિકિતાની અમી બોલી. ‘પણ મમ્મી ગરબો એટલે શું ?

‘હમ…મ, ગુડ ક્વેશ્ચન!  જો સાંભળ. ઈટ ઇસ એન અર્ધન વેસેલ  વિથ હોલ્સ ઇન ઇટ્સ સાઈડ, અને  લેમ્પ બર્નિગ ઇનસાઈડ, (છિદ્રોવાળો માટીનો ઘડો જેમાં કોડિયામાં દીવો રાખવામાં આવે). તેને સરસ મજાના રંગોથી શણગારે અને કન્યાઓ માથે રાખી નવરાત્રિમાં ઘેર ઘેર ફેરવવા નીકળે. અમને ગરબીમાં  પ્રસાદ પણ મળે.’

‘આ પ્રસાદ એટલે શું ?

અમિત બોલ્યો, ‘આરતી પછી તને સ્વીટસ આપે છે ને ? એ પ્રસાદ.’ 

‘અને ગરબો પેલા પમકીનની જેવો લાગે ને ?

‘પણ મોમ કેમ માથા પર મુકવાનો ? ઈટ મસ્ટ બી હોટ.’

‘જો ગરબો નાનો હોય અને દીવો પણ નાનો હોય એટલે ગરમ ના હોય.’

ઓહ..પણ  વેરી ડેન્જરસ. મારા ટીચર કહે કેન્ડલથી ધ્યાન રાખવાનું. મને તો હેલોવીનમાં જવું છે. આપણે હેલોવીન ડ્રેસ ક્યારે લેવા જશું?

 એ દિવસે તો નિકિતાએ વાતને વાળી લીધી.

બાળકો સુઈ ગયા અને નિકિતા કપડાની ઘડી કરતા નાનપણમાં ખોવાઈ ગઈ. ગોળ ઘૂમતા ગરબામાં યાદોના કોડિયા પ્રગટી ગયા. પોતાના વાળને હલાવ્યા અને સાથે સાથે પગ પણ. એમાં નાનકડાં ઝાંઝર હતા. એની ઘૂઘરીઓનું રણકવું. નિકિતા ખુશીના સાગરમાં ડૂબી ગઈ. હાથમાં પહેરેલી રંગીન કચકડાની બંગડીઓ ખખડી અને હવામાં  લહેરાતી લાલ બાંધણીને નિકિતાએ ધીરેથી ઓઢી અને ઊંઘમાં બ્લેન્કેટ ખેચ્યું.

બીજે દિવસે ફરી એ જ વાત. નિકીતાએ કહ્યું, ‘તે દિવસે અમે મારો નાનો ઝરીવાળો ગરબો લઇ આવ્યા હતા. પણ  હું  રીસાણી હતી. મમ્મીએ ઘરમાં પોતાની સાડીમાંથી મને જાતે સીવીને ઘાઘરા ચોળી આપ્યા હતા, એમાં આભલા પણ ટાંકી આપ્યા હતા. પણ હું તો ખુબ રડી હતી. મને મારી બહેનપણી જેવા જ લાલ ઘાઘરા ચોળી જોઈએ છે. તે દિવસે જમ્યા વગર સૂઈ ગઈ. ઘરમાં બધાં જાણતાં હતા કે આ છોકરીના મગજમાં કંઈક ભૂત ભરાય એટલે બસ પત્યું. જ્યાં સુધી એનો નિવેડો ન આવે ત્યાં સુધી એ કેડો મૂકશે નહીં.’

‘નવરાત્રિમાં દર વર્ષે માથા ઉપર ગરબો મૂકીને રાત્રે બધી બહેનપણીઓં સાથે “ગરબડીયા ગોરાવો, ગરબે જાળીડા મેલાવો જી” ગાવા ઘરે ઘરે જતી અને ભાઈ ઘોઘો હાથમાં લઇ અંદર દીપ પ્રગટાવી “ઘોઘો ઘોઘો ઘો સલામ, નાથીબાઇના વિસલામ” બોલતા જતા પણ તે દિવસે હું ન ગઈ. રિસાણી હતી ને !

‘બીજે દિવસે મમ્મી નવા આભલા ટાંકેલા ઘાઘરા ચોળી લાલ કલરના લઇ આવ્યા. હાથમાં બંગડી, પગમાં ઝાંઝર પહેરી ગોળ ગોળ નાચી અને રાત્રે ગરબીના દર્શન કરવા હું હોંશેહોંશે બધા સાથે ગરબા ગાવા ગઈ.’

અમીએ ફરી પ્રશ્ન કર્યો, ‘ગરબો એટલે?

‘ગરબો એટલે ગરબા સૉન્ગ ઓન રિધમ. એક ગાવાનો ગરબો અને બીજો  માટીનો ગરબો.’

 અમિત બોલ્યો, ‘મોમ, આ ઘોઘો એટલે શું?

‘ઘોઘો એટલે માટીનુ નાનકડું મંદિર. ઘોઘા (કે ગરબા)માં એક દીવો કરવાનો; એક નાની ડબ્બીમાં થોડુંક તેલ લેવાનું; એક બાકસ અને દીવો માટે એક-બે વધારાની વાટો. આ બધુ એક થાળીમાં લઇને સાંજ પડ્યે મિત્રો સાથે આજુબાજુના ઘરે ઘરે જવાનું. છોકરાઓ પાસે ઘોઘા હોય અને છોકરીઓ પાસે ગરબા હોય. છોકરાઓએ દરેક ઘરે જઇને ઘોઘાનું ગીત ગાવાનું. ઘોઘા અને ગરબાનાં ગીતો જુદા જુદા હોય. જુદા જુદા ઘરેથી જુદી જુદી વસ્તુ મળે. કોઇ ચોકલૅટ તો કોઇ પીપરમીટ આપે. તો કો વળી કાજુ, અગરબત્તી, દીવામાં પૂરવાનું તેલ કે મગફળીના દાણા સાથે સાકર આપે. જો ક્યારેક કોક ખુશ હોય તો રોકડાય આપે! ઘણાં લોકો એમ પણ કહી દે કે છેલ્લે દિ’ (દશેરાએ) આવજો. અને છેલ્લે દિવસે નાની વાટકી કે થાળી આપે. બધેથી હોંશેહોંશે લઇ આવવાનું. દિવસે ભણી લેવાનું તો જ રાતે જવા મળે. કેટલી મજા આવતી !’

‘જસ્ટ લાઇક હેલોવીન. અહી બધા હેલોવીનમાં જાય તેમ ને?

નિકિતાએ વાત ફેરવતા કહ્યું, ‘અમી. એકવાર એક ફની વાત થઇ ગઈ. એકવાર તો એક કૂતરો મારી પાછળ આવ્યો  હતો.  હું તો એવી ગભરાઈ અને ભાગી તો ખરી પણ  ભાગતા ભાગતા પડી. ગરબો નંદવાણો અને તારા મામા મને બચાવવા આવ્યા, ભાગતા ભાગતા ઘોઘો એમનો એમ પણ  દીવો ઓલવાઇ ગયો. તેલ ઢોળાઇ ગયું. ખૂબ રડી. મારા હાથ અને પગ છોલાઈ ગયા. પણ પાછા બીજે દિવસે નવો ગરબો લઇ અમે નીકળી પડ્યા ભાઈ, ઘોઘા ફેરવતી વખતે ગીત ગાતા.’

‘મોમ. સીંગ ધેટ સોંગ..  ગાઓને! ‘

‘ઓકે. એમાંથી થોડુંક હજી યાદ છે. પૂરો અર્થ ખબર નથી.’ નિકિતા મનમાં બોલી કમાલ છે મેં જાણવાની કોશિશ પણ નથી કરી. અહીના છોકરાઓ તો પહેલા અર્થ પૂછે!

‘ઘોઘા ઘોઘા ઘોસલામ..નાથીભાઇના વીસ સલામ.’ કાલે મામાને ફોન કરી યાદ કરાવશું. હવે જમીને ઉપર જાઓ.

અમી વાત સંભાળતા સુઈ ગઈ પણ  નિકિતા એકલી એકલી ગાવા માંડી. નિલેશ કોમ્પ્યુટરમાં જોતા જોતા હસ્યો.

પાછી નિકિતા ગાવા માંડી.

ગરબડિયો  કોરાવો, ગરબે  જાળીડાં મેલાવો રે,

હું ને પનોતી મારે બચુભાઈ છે વીરા જો.

ભાઈ બેઠા જમવા, ભોજાઈએ ઓઢ્યા ચીર જો.

નિલેશ બોલ્યો, ‘પછી..પછી આગળ ગા.’

ઓહ, ઓહ. કશુજ યાદ નથી આવતું અને નિકિતા યાદ કરવાની મથામણ કરતી હતી ત્યાં પતિ નિલેશ બોલ્યો કે ગુગલમાં જોઈ લે ને ! અરે, આ તો ચોપડીમાં પણ નહોતા તો કોમ્પ્યુટરમાં ક્યાંથી હોય? આ તો પેઢી દર પેઢી ગાતા આવ્યા છે. આને જ લોકસાહિત્ય કહેવાય.’

નિલેશ બોલ્યો, ‘જો જો,  હમણાં મળી જશે.’

કોણ જાણે નિકિતા પોતાને રોકી ન શકી અને એ ગરબો ગોત્યો ત્યારે શાંતિ થઇ. પણ નિકિતા એમ થોડી પોતાની યાદોને સંકેલી બેસે તેવી હતી?

બીજે દિવસે ફરી એણે પોતાના બાળકોને કારમાં બેસતા વાત કરી., અમારા વખતમાં અમે ગરબે રમવા જતા. મારા બાળકોએ તો ક્યારેય ગરબી જોઈ નથી. કેવી રીતે સમજાવું? જો સાંભળ. આપણે ત્યાં હેલોવીન હોય ને? અજાણતા જ નિકિતાએ બન્નેની સરખામણી કરી પણ ભૂલ સમજાતા ફેરવી નાખતા બોલી, ‘ના ના, એકવાર આવશો તો જ ખબર પડે. તમે એકવાર કપડા જોશો તો પહેરવાનું મન થશે, સો કલરફૂલ

ઘરે જઈ અમીએ જોયા તો ખરા પણ પહેર્યા નહિ. બોલી બહુ  હેવી છે ! અને જતી રહી.

અમેરિકામાં જન્મેલ બાળકને સમજાવવું કે બળજબરીથી કરાવવું અઘરું હતું. નિકિતા વિચારવા માંડી. માણસના વિચારો કેવી રીતે આકાર પામ્યા હશે? આ સંસ્કાર શું પરિસ્થિતિમાં આકાર પામે છે?.શું છે આ સંસ્કાર”? કેવા ઊભા કરે વિચાર વમળસંસ્કારની કદી કોઈ પરિભાષા છે ખરી? શું  સંસ્કાર પડેલી છાપો છે? પણ છાપોને બદલવી આસાન નથી તો અઘરી પણ નથી. મને મારા સંસ્કારો બાળકમાં જોવા છે, મારી દીકરીને કેવી રીતે સમજાવું કે મીઠાઈ અને પ્રસાદમાં ખૂબ ફેર છે. પ્રસાદ શ્રદ્ધાનો વિષય છે અને ગરબો એટલે ગુજરાતનું ગૌરવ, ગુજરાતની ગરિમા અને સમગ્ર વિશ્વમાં ગુજરાતીઓની ઓળખ. ગરબો એ ગુજરાતી પ્રજાની સંસ્કૃતિનું અભિન્ન અંગ છે. હેલોવીન અને ગરબા ગાવા જવું એ અલગ વસ્તુ છે. નવરાત્રિ એટલે ગુજરાતની અસ્‍મિતા અને મારી ઓળખાણ છે . કેવી રીતે સમજાવું ?

 

  કન્યા

ગરવી ગુજરાતણ

 

Advertisements

About Pragnaji

Personal Links http://pragnaji.wordpress.com/ https://shabdonusarjan.wordpress.com/ http://gujaratidaglo.wordpress.com/
This entry was posted in "બેઠક "​, કન્યા, ડાયાસ્પોરા and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

2 Responses to સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષ(કલ્ચરલ કૉન્ફ્લિક્ટ)-(૩)પાર્સલ -કન્યા

  1. tarulata says:

    srs lekh

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s