ખિલ્લી ઉપર મારો ગાઉન ટીંગાડીને નીકળી જાઉં-અનિલ જોશી

Posted by Anil Joshi on July 26, 2016 at 1:48amView Blog
 
 
આજે મારે આપ સહુ મિત્રો સાથે ઈજીપ્તની પ્રતિભાશાળી કવિયત્રી ઈમાન મર્સેલની કવિતાઓ વિષે થોડોક સત્સંગ કરવો છે ઈમાન માર્સેલે ફેરો યુનિવર્સીટીમાંથી એમ એ અને પી એચડી કર્યું છે. ઈમાન ” ડોટર ઓફ અર્થ ” નામના સામયિકની સ્થાપક અને કૉએડિટર રહી ચૂકી છે અત્યારે ઈમાન બોસ્ટનમાં એના પતિ સાથે રહે છે. બે સંતાનો મુરાદ અને ફિલિપ્સ કેનેડામાં છે. ઈમાન 1999 સુધી એરેબિક ભાષાના એસોસિએટેડ પ્રોફેસર તરીકે અલ્બ્રતા યુનીવર્સીટીમાં સેવાઓ આપી ચૂકી છે.ઈમાન મર્સેલની રચનાઓનું ભાવવિશ્વ બિલકુલ અલગ છે. આપણે જે ઘરમાં વર્ષો સુધી રહ્યા હોઈએ અને પછી એ ઘર છોડીને નવા ઘરમાં શિફ્ટ થઈએ ત્યારે જૂના ઘરની સ્મૃતિઓનો ચાવીઝૂડો સાથે લેતા જઈએ છીએ.આપણી ભાષામાં બલવન્તરાય ઠાકોરનું ” જૂનું પિયરઘર ” તમને જરૂર યાદ આવશે રાજેન્દ્ર શાહનું ” આયુષ્યના અવશેષે ” કાવ્યની સ્મૃતિ આળસ મરડીને ઉભી થશે. બાલમુકુન્દ દવેનું જૂનું ઘર ખાલી કરતા સોનેટ તરત યાદ આવી જશે. ઈમાન મર્સેલનો જૂના ઘર વિષેનો અનુભવ અલગ છે.ઈમાનની આ કવિતા વાંચો :
 
એક દિવસ હું એ મકાનની પાસેથી પસાર થતી હતી
જે મકાન વર્ષો સુધી મારું ઘર રહ્યું હતું
મને એ વિચાર નથી આવતો કે
આ ઘરથી મારા દોસ્તોના ઘર કેટલા છેટા હતા
પેલી જાડીપાડી વિધવા હવે મારી પડોશણ નથી
જેના પ્રેમ માટેના રૂદનો મને ઊંઘમાંથી જગાડી દેતા હતા
ભ્રમથી બચવા માટે કેટલીક ચીજોને મારે ભૂલવી પડશે
એ માટે હું મારા ડગલા ગણીશ
નીચલા હોઠને દાંતથી દબાવીને થોડોક કાપીને
એના દર્દની મજા લઈશ
અથવા મારી આંગળીઓને બીઝી રાખવા માટે
ટીશ્યુ પેપરનું આખું પેકેટ ફાડવા માટે આપી દઈશ
ત્યાં પહોચવા માટે હું શોર્ટકટ નહિ લઉં
હું મારા દાંતોને શિખવાડી દઈશ કે નફરતને કેમ ચાવવી
જે મારી ભીતર જ જન્મી હતી
આ મકાન વર્ષો સુધી મારું ઘર રહ્યું
આ કોઈ હોસ્ટેલ નહોતી કે જ્યાં બારણાની પાછળ
ખિલ્લી ઉપર મારો ગાઉન ટીંગાડીને નીકળી જાઉં
 
ઈમાન મર્સેલની આ કવિતાનું સંવેદન ખાસ સમજવા જેવું છે. અહીં કોઈ લાગણીવેડા નથી. કવિ ચિત્ત બિલકુલ નિર્ભ્રાંત છે. પોતાની અંદર રહેલી નફરતને કેમ ચાવી જવી એ દાંતોને શિખવાડવાની વાત ઈમાન કરે છે.આ કવિયત્રી હવે અછાંદસ કવિતાઓ વધુ લખે છે લયબદ્ધ ગીતો લખવા છોડી દીધા છે. કેરોના સાહિત્યિક મેગેઝિનોમાં એની કવિતાઓ અવારનવાર પ્રસિધ્ધ થતી રહે છે ઈમાનની કવિતાનું ભાવવિશ્વ રોજબરોજની જિંદગીના પ્રસંગો, એનો આનંદ, એના દુખ-દર્દથી ભરેલું છે. અત્યારે ઈમાન બોસ્ટન છોડીને કેનેડામાં સ્થાયી થઇ છે ઈમાન પોતે એક સામયિકની એડિટર તરીકે રહી ચૂકી છે એટલે એણે ” એડિટરની કેબિન ” ઉપર એક સરસ કવિતા લખી છે. તંત્રીનો અર્થ ” માત્ર ” તંત્રવાહક ” થાય છે. તંત્રને વહન કરે તે તંત્રી એ વાત ઈમાન બરાબર સમજે છે.તંત્રીના ગમા-અણગમાથી તે પરિચિત છે.ઈમાન એ પણ જાણે છે કે તંત્રી અનેક ગિલ્ટ સાથે જીવતો હોય છે.
ઈમાન લખે છે : ” હું જે ટપાલો ખોલતી હતી એમાં કેટલા બધા અભાગી લેખકોનું થૂંક સૂકાઈ ગયું હતું ” ઈમાનની ચેતનાને આવું બધું ફાવ્યું નહિ એટલે તો એણે તંત્રીપદ છોડી દીધું અને સર્જકતાના માર્ગે વળી ગઈ. એક એડિટરની કેબિન કેવી હોય છે એનું વર્ણન માર્સેલે પોતાના સ્વાનુભવને આધારે આ કવિતામાં કર્યું છે. કવિતાનું શીર્ષક છે : ” એડિટરની કેબિન “
 
એકવાર હું બની ગઈ એક સાહિત્યિક સામયિકની તંત્રી
અને આખી દુનિયા મારા માટે ધૂળ ખાતી હસ્તપ્રતો બની ગઈ
રોજ ટપાલોનો ઢગલો થતો હતો
પરબીડિયા પર ચોડેલી ટિકીટો ઉખાડવાનું રોમાંચક કામ મારે રોજ કરવું પડતું
જે ટિકીટો પર અભાગી લેખકોનું થૂંક સુકાતું હતું
રોજે રોજ એડિટરની કેબિનમાં આવવું અને મારી જાતને એક ખૂણામાં ધરી દેવી
જાણે મ્રારા કોન્ટેક્ટ લેન્સને બહાર કાઢીને મૂકતી હોઉં
બીજા લોકોની હતાશાને માપવા માટે
મારી પાસે હતાશા જ હતી
બહુ સાફ શબ્દોમાં કહું તો આ બિલકુલ ઉચિત નહોતું એક સામયિક માટે
જેનું લક્ષ્ય એક સમતાવાદી સમાજ છે
એડિટરની કેબિનમાં કોઈ બાલ્કની નહોતી
સર્વત્ર કાતરો જ હતી

1 thought on “ખિલ્લી ઉપર મારો ગાઉન ટીંગાડીને નીકળી જાઉં-અનિલ જોશી

  1. ઈમાન મર્સેલની બન્ને કવિતાઓમાં ઉપસતા સરળ-સાદા ભાવવિશ્વ.નો સુંદર રસાસ્વાદ કરાવવા બદલ આભાર.

    “હું મારા દાંતોને શિખવાડી દઈશ કે નફરતને કેમ ચાવવી”

    “એડિટરની કેબિનમાં કોઈ બાલ્કની નહોતી
    સર્વત્ર કાતરો જ હતી”

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s