આસ્વાદ-દિલમાં દીવો કરો – રણછોડ

દિલમાં દીવો કરો રે, દીવો કરો.
કૂડા કામ ક્રોધને પરહરો રે, દિલમાં દીવો કરો રે. – દિલમાં૦.

દયા-દિવેલ, પ્રેમ-પરણાયું લાવો, માંહી સુરતાની દિવેટ બનાવો ;
મહીં બ્રહ્મ અગ્નિ ચેતાવો રે, દિલમાં દીવો કરો રે. – દિલમાં૦.

સાચા દિલનો દીવો જ્યારે થાશે, ત્યારે અંધારું સૌ મટી જાશે ;
પછી બ્રહ્મલોક તો ઓળખાશે રે, દિલમાં દીવો કરો રે. – દિલમાં૦.

દીવો અભણે પ્રગટે એવો, તન ના ટાળે તિમિરનાં જેવો ;
એને નયણે તો નરખીને લેવો રે, દિલમાં દીવો કરો રે. – દિલમાં૦.

દાસ રણછોડે ઘર સંભાળ્યું, જડી કૂંચી ને ઊઘડ્યું તાળું ;
થયું ભોમંડળમાં અજવાળું રે, દિલમાં દીવો કરો રે. – દિલમાં૦.

 

આપણી ભાષાના મધ્યકાલીન કવિ રણછોડ ની એક સુંદર કવિતા જે વર્ષોથી ભજન સ્વરૂપે ગવાઈ છે તે શુભ દિવસે માણીએ આસ્વાદ મ માણ્યો તે આલેખ્યો છે

દિલમાં દીવો કરો રે દીવો કરો

એક સરખા નામ ધરાવતા કવિ રણછોડ અને ભક્ત કવિ રણછોડ  આ બે માંથી કોની છે તેની વિગત નથી પણ આજે આપણે આ રચનાનો આસ્વાદ માણશું.

સ્વરૂપ ભજનનું  છે  માટે ગાતા ગાતા ભીતર અજવાળું કરવાનું છે કવિ અહી દીવો ક્યાં કરવો અને દીવો પ્રગટાવવાનું ખરું સ્થાન ક્યાં છે તેનું સુંદર નિરૂપણ કર્યું છે.

આજના આ   મોર્ડન યુગમાં બધે મોટી લાઈટના પ્રકાશથી અજવાળું વર્તાય છે પરંતુ ભીતરમાં અંધારું કેમ ?એનો ઉકેલ અને જવાબ આ કવિતા માં છે.કવિતામાં સ્પર્શતી વસ્તુ એ છે કે કવિ ક્યાંય સલાહ કે બોધ આપતા નથી પોતાને જગાડતા આપણને જગાડે છે. નમ્ર વિનંતી કહી શકાય કારણ શબ્દોમાં પણ કવિની કરુણા વર્તાય છે.

ભીતરમાં દીવો પ્રગટાવો એટલે શું ?

તો તેના માર્ગ અને ઉકેલ દર્શાવતા કહે છે.

દયા અને કરુણા આણજે ,ક્રોધ અને અહમને ત્યાગ જે , સહજ થઇ ,સહજ દ્રષ્ટિથી વિશ્વને દરેક તત્વને માણજે જેમ દીવામાંથી દીપમાળા પ્રગટે છે તેમ પ્રગટાવજે અને અહી માત્ર દીપ પ્રગટવાની વાત નથી ભીતરમાં ભ્રમ અગ્નિ પેટાવવાની વાત છે.

જે અહમની ની અમ્બદીથી ઉતરી તુલસી ક્યારે દીવો પ્રગટો રાખવાની વાત પોતાની જાતને ટકોર કરતા સમજાવી છે ભીતરના દરવાજાની ચાવી દેખાડતા સ્વય ઉજાશ કરવાની વાત એક સીધા સદા ભજનમાં શીરાની ની જેમ ગળે ઉતારી દેતા કશું પામ્યા નો અહેસાસ કરાવે છે.

કવિ ટકોર પોતાને કરે છે જે ભક્તના લક્ષણો સૂચવે છે સાચો દીવો ત્યારે જ થાય છે જયારે સ્વય આત્માને ઓળખીએ છીએ, જીવમાંથી શિવ પ્રગટ નથી કરવો પડતો એતો પોતાની મેળે પ્રગટ થાય છે. જેમ દીવામાંથી દીપમાળા પ્રગટે તેમ અગ્નિનું પવાકમાં રૂપાંતર થતા બ્રહ્મ અગ્નિ પેટે છે જીવન કાળ દરમ્યાન કેટલાય દીવા આપણે વહેતા કર્યા છે પરંતુ અંધારું દુર થયું નથી તો આ સાદા સરળ ભક્તના ભજને દીધેલી ચાવીથી આજના આ શુભ દિવસે ભીતરના દરવાજા ખોલીએ.

ઉમાશંકર ભાઈએ એમ કહ્યું છે કવિ ની કવિતા નો આસ્વાદ જ કવિને જીવંત રાખે છે.

કવિ ની સરળ ભાષા ભીતરમાં ઉતરી જાય છે અને સંગીત સ્વરૂપે રેલાતા આત્માને જગાડે છે બાકી તો કવિએ કહ્યું તેમ તમારે જાતેજ આત્માને શોધવાનો છે ચાવી તારી પાસે જ છે.

કવિની વિગત અહી છે.

  રણછોડ (જન્મ ઇ.સ.૧૮૦૪)કેટલીક અત્યંત લોકપ્રિય ભજન રચનાઓ સરખા જ નામ ધરાવતા બે કવિઓને નામે ચડી જતી હોય છે. ‘દિલમાં દીવો કરો..’ એ રચના બે જુદા જુદા કવિ ભક્ત રણછોડના નામે નોંધાઈ છે. જેમાં એક છે ખેડા જિલ્લાના ખડાલ ગામના ખડાયતા વૈષ્ણવ કવિ. પિતા : નરસિંહદાસ મહેતા. તોરણા ગામમાં વસવાટ કરેલો. દર પૂનમે ડાકોર દર્શને જતા. એમના નામે હસ્તપ્રતોમાંથી ઇ.સ.૧૭૧૭ થી ઇ.સ.૧૭૩પમાં સજાયેલી કૃતિઓ મળે છે. જ્યારે બીજા કવિ રણછોડ ઉત્તર ગુજરાતના વિજાપુર તાલુકાના આગલોડ ગામેઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિમાં પિતા અનુપમરામ જોશી અને માતા કુંવરબાઈને ત્યાં ઇ.સ. ૧૮૦૪ માં જન્મેલા. શિક્ષક હતા‚ ગુરુ રામચંદદાસ મહારાજ પાસે દીક્ષા લઈ ઇ.સ.૧૮રરમાં સંસારત્યાગ કરેલો. ભજન મંડળી સ્થાપી ગામેગામ ફરતા
(૯૪) રવિસાહેબ (ઇ.સ.૧૭ર૭-૧૮૦૪)

Advertisements

About Pragnaji

Personal Links http://pragnaji.wordpress.com/ https://shabdonusarjan.wordpress.com/ http://gujaratidaglo.wordpress.com/
This entry was posted in "બેઠક "​, કાવ્યનો આસ્વાદ, દિવાળી, પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

One Response to આસ્વાદ-દિલમાં દીવો કરો – રણછોડ

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s