ફ્યુનરલ હળવે હૈયે- 15-કુંતા શાહ

સહુના સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખી ઘરડા ઘરમાં રહેવા જવાનું વિચાર્યુ.  બીજું બધુ તો ઠીક, પણ કોઇ ઓળખિતા તો ત્યાં છે ને એવા પ્રશ્નો સગાઓએ પૂછવા માંડ્યા.  સમઝણી થઇ ત્યારથી જાણું છું કે એકલા આવ્યા અને એકલા જવાના.  આ જીવનની આ યાત્રામાં કેટલાય યાત્રિઓને મળી, કોઇ મા, કોઇ પિતા, કોઇ દાદાજી, કોઇ ભાઇ, કોઇ બહેન, અન્ય સગા, શિક્ષકો, મિત્ર, સાથીઓ, પતિ, પુત્ર, પુત્રી, પૌત્ર, પૌત્રી અને સાત પગલા સાથે ચાલનાર સહુની માયામાં વણાઇ પણ સત્ય તો એ જ છે કે એકલા રહેવાની આદત સહુ માટે સારી છે.  મૌન અને એકાગ્રતા વિકસાવે એવું ધ્યાન સહજતાથી સામે આવે એનાથી વધુ શાનો લોભ કરવો?  અને જેમ અત્યાર સુધી મિત્રો, સહચરો, સહાયકો મળી જ ગયા છે તેમ ત્યાં પણ મળશે જ ને?

 

ત્યાં રહેવા જતાં પહેલા, વસિયત નામું કરવાનું, ઘર અને શોખની મોટાભાગની વધારાની વસ્તુનો સદુપયોગ થાય તેની વ્યવસ્થા કરવાની.  મુખ્ય મારા મૃત દેહનુ શું કરવું તેનો નિર્ણય લેવાનો.  દર વર્ષે મારા મુખ્ય ડોક્ટર ફોર્મ તો ભરાવે જ છે અને હંમેશ લખુ છું કે મારા જીવનને કૃત્રિમ રીતે જીવાડશો નહીં અને નવું ડ્રાઇવર લાઇસન્સ લઉં ત્યારે જણાવું છું કે મારા શરીરના જે કોઇ અવયવો કામ લાગે તે ધર્માદા કરી દેજો.  તો કઇ વિધિથી મારા દેહના ટૂકડાનું શું કરવું એનું મહત્વ કેટલુ?  બાળકોને પણ સુચના આપી દેવાની કે મારા મૃત દેહના ટૂકડાને જોવા આવવાની કોઇ જરુર નથી. જેમ પત્નિના અવસાનની ખબર મળવા છતાં વકિલ સરદાર વલ્લ્ભભાઇ પટેલે એક સાક્ષિની ઉલટ તપાસ ચાલુ રાખી હતી અને કેસ જીતી ગયા હતા, તેમ તમારા પર આશ્રિત વ્યક્તિઓના કલ્યાણ હેતુ તમારી ફરજને પહેલા પ્રાધાન્ય આપજો.

ફ્યુનરલ એટલે પરિચિત વ્યક્તિના દેહને અંતિમ વિદાયગીરી. અગ્નિસ્નાન, દફન કે કુદરતને અર્પણ કરવાની વિધિ.  આ ઘડીઓ સુહ્રદયી માટે લાગણીઓની સુનામી જેવી હોય છે.  શું કહેવાનું રહી ગયું?  શું પુછવાનું રહી ગયું? શાની માફી માંગવાની રહી ગઇ? સંગાથે કરવાનાં કોડ અપુરા રહ્યા!  એકલતાનું જીવન કેમ વિતશે એની ચિંતા.  રુદન અને આક્રંદની વચ્ચે ઝોલા ખાતું મન કેમ કરીને સમતોલ રાખીને ખરી વિદાય આપે?  એ વિદાયને અનુચિત તૈયારી કરવા સગા, સ્નેહી અને પડોશી આવી જ રહે છે.  એ મૃત દેહ જ્યારે જીવિત હતો ત્યારે વખ્તને અભાવે એની ખબર પૂછવાનો સમય જેઓ કાઢી શકતા નહોતા તેઓ પણ એને શ્રધ્ધાંજલી આપવા આવી રહે છે.

હા, હા.  એતો મારે ભુલવું જ નથી.  ચાલો સહુને એમને લગતી વાતો, પ્રસંગો અને લાગણીનાં બંધનોને પહેલેથી જ નવાજવા માટે યાદી બનાવી ઇમૈલ મોકલી દઉં.  અરે, આવતી ક્ષણ કોણે જાણી છે? બસ, યાદી તૈયાર થયે એક પછી એક ઇમૈલ લખતી ગઇ અને લખતા, લખતા ફરીથી એ સાથીની સાથે વિતાવેલ ભાવભર્યા ક્ષણોની હૂંફ માણી રહી.  સાથે, સહુને ભલામણ કરી કે જ્યારે મારા અવસાનના સમાચાર મળે ત્યારે ફરી આ ઇમૈલ વાંચજો.   હું તમારી પાસે જ છું એવો અનુભવ તમને જરૂર થશે એથી વિરહના અશ્રુ વહાવશો નહીં.  (મહાદેવ જેવા મહાદેવ સતીના મ્રુત્યુ ખબર મળતા સમતુલના ખોઇ બેઠા હતા તો આપણા જેવા સંસારીને આવી વિનંતી કરવાનો કોઇ અર્થ?)

સાંભળ્યુ છે ને ગુલઝારનું લખેલું, કિનારાનું ગીત —

“નામ ગુમ જાયેગા, ચેહરા યે બદલ જાયેગા, મેરી આવાઝ હી પહેચાન હૈ, ગર યાદ રહે.

વખ્તકે સીતમ, કમ હસીં નહીં, આજ હૈ યહાં, કલ કહીં નહીઃ,

વખ્તસે પરે અગર, મીલ ગયે કહીં

 

જો ગુઝર ગઇ, કલકી બાત થી, ઉમ્ર તો નહીં, એક રાત થી,

રાતકા સીલા અગર ફીર મીલે કહીં


દિન ઢલે જહાં, રાત પાસ હો, ઝિંદગીકી લૌ, ઊંચી કર ચલો

યાદ આયે ગર કભી, જી ઉદાસ હો”

 

— જે હું હંમેશા ગુનગુનાતી રહું છું? બસ, મારો અવાજ કે મારા અવાજમાંથી પ્રગટ થતી તમારા પ્રત્યેની લાગણી તમે જો યાદ રાખશો તો જ્યારે આપણે પાછા મળશુ ત્યારે આપણી ઓળખાણ આપોઆપ થઇ જશે. તમારી સુંવાળી યાદ મેં મારા આત્માને ચોંટાડી જ દીધી છે.

 

હિંદુ, બુદ્ધ ધર્મને પાળનારા અને અમેરિકન નેટીવ ઇંડિઅન લોકો પુનર્જન્મમાં માને છે તેથી તેમની ભવનામાં ફેર હોય છે પણ પ્રત્યેક કોમ આ સમયે પોતાના ભગવાનને પ્રાર્થના કરે છે મૃતાત્માની સદ્ગતિ માટે અને પાછળ રહી ગયેલાઓને ખોટ સહેવાની શક્તિ માટે. મને ખાત્રી છે કે તમારી પ્રાર્થના પ્રભુ સાંભળશે.

અમેરિકાના એક લેખક, એલન કોહનના, થોડા વાક્યો યાદ આવે છે. જેનો અનુવાદ અહીં કરું છું “જેઓ તમને પ્રેમ કરે છે તેઓ તમારી ભૂલો કે તમારા ખરાબ વિચારોથી છેતરાતા નથી.  તે તમારા વ્યક્તિત્વની સુંદરતાને યાદ કરે છે જ્યારે તમને પોતે કદ્રુપા હોવાની ભ્રાંતિ થાય છે અને તમે સંપુર્ણ છો એવું માને છે જ્યારે તમે ભાંગી પડ્યા હો છો;તમે નિર્દષ છો એવું જ માને છે જ્યારે તમે કોઇ ગુન્હો કર્યો હોય એવું માનતા હો છો; અને તમારા ધ્યેયને સાંભરે છે જ્યારે તમે મુંઝવણમાં અટવાતા હો છો.”

તેમ જ, હું માનું છું કે આપણા સંબંધો એવા જ છે.  આપણે એકબીજાના સ્તંભ બનીને વિકસ્યા છીએ, છતાં, પ્રથમ, તમારું મન કદી દુઃખવ્યું હોય તો ક્ષમા કરજો. મારા ગત જીવના સદ્ગુણોને યાદ કરજો, હું તમારે માટે શું હતી તેની યાદ કરજો.  મારા જીવનને શાની લગન હતી, મારા શું શોખ હતા,  મને શાનો ગમો, અણગમો હતો તે યાદ કરી મારા નિરાળા અસ્તિત્વને યાદ કરજો.  સૌથી વિશેષ, મારા જીવનના એવા પ્રંસંગોને યાદ કરજો જ્યારે મારા કાર્ય કે વર્તનને લીધે આજુબાજુનાં સર્વે ખડખડાટ હસી પડ્યા હતા અને એવા પ્રસંગો જેમાં મેં તમને આંનદ અને પ્રેમ આપ્યા હતા.

બીજી એક મને ગમતી, જીવન અને મરણને લગતી બુધ્ધિસ્ટ અંગ્રેજી કવિતા યાદ આવે છે જેનો અનુવાદ કરવાનો મારો વિનમ્ર પ્રયત્ન છેઃ

જીંદગી એક મુસાફરી છે અને મૃત્યુ પ્રુથ્વી પર પાછા લાવે છે,

ભ્રંમાંડ જાણે એક વિસામાની જગ્યા છે અને વિતતા વર્ષો ધૂળની રજકણો સમાન છે.

સમઝી લો કે આ સંસાર માનસિક આભાસ છે જેમ મળસ્કે દેખાતો તારો,

ઝરણામાં એક પરપોટૉ, ગ્રિષ્મ્ના વાદળમાં વીજળીના ઝબકારા,

દીવાના કાંપતા ઝબકારા, આભાસ , સ્વપ્ન!

છેલ્લા પચાસ વર્ષમાં ટેક્નોલોજીને લીધે આપણે આપણું જ્ઞાન વધારવાની  ઘણી તક મળી. ખાસ તો વિમાનોના ઉડ્ડ્યન સાથે આપણી સંસ્કૃતિ પણ ઉડી.  ઘણા રીતરિવાજોને આપણે સ્વજનની જેમ સંભાળીને જકડી રાખ્યા.  આજના આંતરજાતિય લગ્ન થવાથી એકબીજાનાં રીતરિવાજોને સન્માન આપી સમઝુતિ સ્વિકારતા થયા.  એમના બાળકોને પોતાનો ધર્મ અને રીતરિવાજોને ચૂંટ્વાનો લાભ મળ્યો.  આવા પરિવર્તન લાવનારા માટે જીવવું સરળ નહોતુ.  હવે ધીમે ધીમે જાણે આપણે વધુ સહનશીલ અને વિસ્તરિત મનનાં થયાં છીએ.  આજના મોટા ભાગના યુવાનો ખરેખર સમઝીએ તો એક રીતે પરમ જ્ઞાની છે.  તેઓને કોઇની માયા નથી  બીજા શું વિચારશે તેનો વિચાર કરવાનો તેમને વખત કાઢવો ગમતો નથી.  પોતાના અને પોતાના બાળકોના વિકાસ માટે તન મન અને બુધ્ધીને કેંદ્રિત કરી જીવે છે. અપવાદો પણ અગણ્ય છે.

જો આપણા સ્વજનો આપણા મૃત દેહને શાસ્ત્રોક્ત અંજલી ના આપી શકે તો સમાજ એમની અપમાનજનક અવગણના કરશે તે સહી લેશું? કદાપી નહીં.  બીજા જનમનું ભાથુ બાંધી જ રાખ્યુ છે!

કુંતા શાહ

Advertisements

About Pragnaji

Personal Links http://pragnaji.wordpress.com/ https://shabdonusarjan.wordpress.com/ http://gujaratidaglo.wordpress.com/
This entry was posted in કુન્તાબેન શાહ -, ફ્યુનરલ – હળવે હૈયે, Uncategorized. Bookmark the permalink.

One Response to ફ્યુનરલ હળવે હૈયે- 15-કુંતા શાહ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s