“ઘર એટલે ઘર “(17)રશ્મિબેન જાગીરદાર

કોઈ પૂછે કે , કુબેર ના ભંડાર માં કેટલું ધન હશે ? અને એનો જવાબ શોધવા આપને ગણત્રી કરવા બેસી જઈએ તો એ ગણતરી ક્યારેય પૂરી થાય ખરી ?આકાશ નું
માપ લેવા નું કોઈ કહે તો આપને સામે પૂછીએ અઘાધ આકાશ નું તે કંઈ માપ હોય ભલા ! આવું જ અઘરું , અરે ! કહો ને અશક્ય કામ છે આકાશ ના તારા ગણવાનું ,આપણા પોતાના વાળ પણ ક્યાં ગણી શકાય છે ? આવા બધા વિચારો મને ત્યારે આવવા લાગ્યા જયારે હું ઘર વિષે લખવા બેઠી સાગર ના પાણી ને એક લોટો લઇ ને ઉલેચવા બેસું ત્યારે કેવી લાગણી થાય બસ બરાબર એવી જ લાગણી મને અત્યારે થાય છે .
” ઘર ” શબ્દ તો નાનકડો જ છે અને પાછો કાનો – માત્ર જેવા કોઈ વળગણ વગર નો, પરંતુ એનો અર્થ એની ગહનતા , વિશાળતા , ઉચાઇ , ઊંડાણ અને એવા બીજા બધા આયામો સમજવા કે તેના વિષે લખવા હું સંપૂર્ણપણે શકિતમાન નથી કદાચ — આટલું કબુલ્યા પછી હવે ઘર ને સમજવા કંઈક પ્રયત્ન કરી શકું . હા , મકાન શબ્દ ની વ્યાખ્યા થોડી સહેલી પડે ,પણ ઘર ? આપણા શરીર માં જેમ આત્મા સમાયેલો છે તેવી જરીતે મકાન માં ઘર સમાયેલું છે અને એટલેજ તેનો અર્થ જેટલો વિશાળ તેટલો જ સુક્ષ્મ છે . વિશાળ વસ્તુ જોવી સમજવી શક્ય છે જેમ કે હિમાલય આટલો વિશાળ હોવા છતાં તેને આંબી શકાય કિન્તુ સુક્ષ્મ ને સમજ વું અતિ કઠીન , એને માટે તમારી પાસે અલગ સુક્ષ્મ્દર્શક દ્રષ્ટી અને મન જોઈએ !!!
“આત્મા ત્વં , ગિરીજા મતી: સહચરાહા પ્રાણાહા શરીરમ ગૃહમ ” આ શ્લોક માં શરીર ને આત્મા નું ઘર કહ્યું છે અને આત્મા એટલે આપણે જેને ” હું ” કહીએ છીએ તે , હવે ઘર શબ્દ ની વિશાળતા સમજીએ તો પૃથ્વી પર જેટલા શરીર છે તે બધાજ આત્મા ના ઘર છે ! એના વિભાગો પણ આ રહ્યા જંગલી પશુ ઓ નું ઘર જંગલ , જળચર પ્રાણી ઓ નું ઘર જળાશયો તો વળી પક્ષી ઓ ના ઘર વ્રુક્ષો એમાં પક્ષી ઓ આપણે પોતીકા લાગે જાણે મિત્રો ! વહેલી સવાર માં જ તેઓ પોતાનું ઘર – માળો છોડી ને ચણ શોધવા નીકળી પડે, આખો દિવસ ખોરાક ની શોધ માં ગમે તેટલાં દુર નીકળી જાય પણ સુરજ ડુબતાં જ ઘર તરફ પાછા ફરે, કેટલીક વાર અતિ દુર થી તો વર્ષા ઋતુ માં અનેક તકલીફો વેઠી ને પણ પોતાને ઘરે પહોચી જ જાય .સાંજ ના ટાણે ઓટલે બેસી ને વ્રુક્ષ ની અંદર લપાઈ જતાં પક્ષી ઓ નો કલરવ માણ્યો હોય તો આપણ ને એ કલરવ માં એવા શબ્દો પડઘાતા જણાશે “ઘર એટલે ઘર ” જાણે પક્ષીઓ કહી રહ્યાં ન હોય !!1 ગોધૂલી ના સમયે પાછા ફરતા પશુધન પણ જાણે અનુભવે છે કે , આખરે ” ઘર એટલે ઘર “, તો વળી કાળક્રમે આત્મા શરીર રૂપી ઘર ને છોડીને તો જાય જ છે પરંતુ આપણા શાસ્ત્રો પ્રમાણે ફરી શરીર ધારણ કરે છે , ત્યાં પણ શું આવો જ ભાવ સમાયો હશે કે , ” ઘર એટલે ઘર ” —- હોઈ શકે નહિ ?
હવે આપણે જેને ઘર સમજીએ છીએ , જ્યાં રહીએ છીએ તે ઘર ને સમજવું પણ એટલું જ કઠીન છે .શું ઘર એટલે ચાર દીવાલો , છત અને બારી બારના નું બનેલું માળખું કે પછી એમાં રહેતા માનવ સમુદાય નું ઝુમખું ? આ વિચારતાં જ મારા મન માં એક ગીત ગૂંજી ઉઠ્યું , ” તુમસે હી ઘર ઘર કહેલાયે ….. ” ઘર હોય એટલે એમાં કેટલીક રૂમો હોય અને એમાં રહેનાર કુટુંબીજનો હોય જેમાં બાળકો હોય વડીલો હોય ઘર નો મુખીયા હોય અને ગૃહિણી હોય તો શું આ બધાનો સરવાળો એટલે જ ઘર ??? આ સવાલ નો જવાબ જોઈતો હોય તો ગૃહિણી ને તમારે અઠવાડિયા ની રાજા પર ઉતારવી પડે , એ ના હોય ત્યારે તમને કોઈ ચીજ તમને જગ્યા પર નહિ મળે , કશું જ સમય સર નહિ જડે અરે , ચા નાસ્તો કે લંચ-ડીનર પણ સમયે પ્રાપ્ત થાય તો ગનીમત ! આવું !! અઠવાડિયું તમે માંડ પસાર કરો પછી ગૃહિણી જયારે પછી ફરે ત્યારે સૌ થી પહેલા તે એકજ વાક્ય બોલશે ,” અરે આ તો ઘર છે કે ઉકરડો ? ” ને તરત કામે ચડી જશે એટલે બીજા દિવસ થી બધું રાબેતા મુજબ ગોઠવાઈ જશે અને ત્યરે તમે પણ ગઈ ઉઠશો ,” તુમસે હી ઘર , ઘર કહેલાયે ” તો ગૃહિણી પણ ગીત માં સમાયેલા પ્રેમ ને પામી ને હરખથી બોલી ઉઠશે “ઘર એટલે ઘર ” એક કારણ એ પણ ખરું કે આખું અઠવાડિયું તેણે ઘરને મિસ કર્યું હતું . અહીં જ ઘર – ની ગહનતા ઉજાગર થાય છે , ઘર મિસ કર્યું એટલે શું -શું મિસ કર્યું ભલા ?
આપણા માં થી ઘણા ને ઘર જમાઈ બનવાનો શોખ હોય છે ! જો કોઈ રોકે તો રોકડો જવાબ પણ તૈયાર જ હોય . કૈલાશ પતિ શંકર પણ તેમના સાસરે હિમાલય પર જ રહે છે ને ? તો વળી વિષ્ણુ ભગવાન પણ તેમના સાસરે સમુદ્ર માં નિવાસ કરે છે તો પછી અમે કેમ નહિ ?આવું વિચારી ને સાસરે રહેતા જમાઈ ન્હાતા ન્હાતા ક્યારેક બાથરૂમમાં હરખાઈ ને લખી નાખે કે , ” સસરા સુખવાસરા ‘
તો ચબરાકિયો સાળો સામે લખે કે, ” દો દિનો કા આશરા ” આવી હરકતો થી કંટાળી ને દીકરી – જમાઈ પોતાનું જુદું ઘર લે અને રહેવા જાય ત્યારે જ તેઓ ને અહેસાસ થાય , “ઘર એટલે ઘર ” બાપુ !
હું જયારે પહેલી વાર અમેરિકા જઈ ને પછી આવી ત્યારે પ્લેન લેન્ડ થાય તે પહેલા જ ‘ અમદાવાદ ‘ નું બોર્ડ જોઈ ને મને હરખ થયો , હાશ! હું ઘરે આવી ગઈ ! હવે બોલો ઘર તો ઘર ના સ્થાને જ હોવાનું ને પણ આખું અમદાવાદ મને ઘર લાગ્યું . આપણ ને બધાને આવા અનુભવ વારંવાર થતા હોય છે . આપને જ્યરે પંદરેક દિવસ માટે પર પ્રાંત માં પ્રવાસે જઈ ને પાછા ફરીએ ને તે દરમ્યાન ગુજરાત ની બોર્ડર ક્રોસ કરીએ ને ગુજરાત માં પ્રવેશ કરતા જ આપણો માંહ્યલો બોલી ઉઠે, “ઘર એટલે ઘર ” એજ રીતે વર્લ્ડ ટુર કરી ને પાછા ફરતાં ભારત ના કોઈ પણ ભાગ માં પહેલો પ્રવેશ કરીએ ત્યારે પણ બિલકુલ આવા જ ભાવો થી આપણે રોમાંચિત થઇ ઉઠીએ!!! જો તમે મારી વાત માનો તો એસ્ટ્રોનટસ અવકાશયાન સાથે અવકાશયાત્રા પૂરી કરીને પૃથ્વી પર પરત ફરે ત્યારે સમગ્ર પૃથ્વી તેમને પોતાનું ઘર લાગશે અને કેમ નહિ ? આપને તો પ્રાચીન કાળથી “વસુધૈવ કુટુમ્બકમ” માં માનીએ છીએ એટલે કોઈ પણ દેશ નો અવકશ યાત્રી જ્યાં અને જયારે પૃથ્વી નો પ્રથમ સ્પર્શ પામે ત્યરે તે ને ઘરે પહોચ્યા નો અહેસાસ જરૂર થશે અને અંદર થી એક એવી લાગણી ઉદભવશે ,” ઘર એટલે ઘર ” ખરું કે નહિ ?
ઘર શબ્દ નો અર્થ ઊંડાણ થી સમજવા જઈએ ત્યારે એના અનેક આયામો અને તેમાં સ્થિત જટિલતા જાણે તેન અર્થ ને અતિ અઘરો બનાવી દે છે નહિ ? પણ મિત્રો ડરશો નહિ આપણને ઈશ્વર જેમ ઊંડા અંધારેથી પરમ તેજે લઇ જાય તેમ આપણે જ પોતાને જટિલતા થી સરળતા તરફ લઇ જઈએ . કોઈએ કહ્યું છે ને ,” મારે પણ એક ઘર હોય જ્યાં હું વિના નિમંત્રણ અને વિના સંકોચે જઈ શકું !!!” તો બસ આ જગ્યા જ સાચું ઘર! પછી તે આપણું હોય કે બીજાનું . સાંપ્રત સમાજ ની વિટંબણા ક્યાં ઓછી છે ? સંયુક્ત કુટુંબ માં રહેનારા બધા માટે ઘર તો એક જ હોય પણ શું દરેક સભ્ય પોતાનું ઘર માની ને કામ કરે છે ? દીકરી પોતે જ્યાં જન્મી ને મોટી થઇ હોય તે લગ્ન પછી પિયર આવે તો કહેશે મમ્મી ને ત્યાં જાઉં છું અને ત્યાંથી પછી ફરતા કહેશે સાસરે જાઉં છું તો પ છી એનું પોતાનું ઘર ક્યાં ? આવી અસમંજસ માં શરૂઆત ના સમય માં તો દીકરી મમ્મી ને ઘરે જાય ત્યારે જ થતું હશે હાશ! “ઘર એટલે ઘર” . આવો અહેસાસ પણ મમ્મી હોય ત્યાં સુધી પછી તો કહેશે ભાઈ ના ઘરે જઈ આવી અને ત્યાંથી પોતાના ઘારે આવે ત્યારેજ તેને લાગે યાર , ” ઘર એટલે ઘર “.
આમ આખું વિશ્વ અસંખ્ય ઘરો થી ઉભરાઈ રહ્યું છે , તેમાંનું કયું ઘર કોને પોતાનું લાગશે, તે ખરેખર યક્ષ પ્રશ્ન છે! મારા માટે તો જ્યાં જઈ ને તમને , તમારા આત્માને , અને તમારા સમગ્ર અસ્તિત્વ ને એમ થાય કે , “ઘર એટલે ઘર ” એ જ તમારું ઘર

રશ્મિબેન જાગીરદાર

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.