‘વાર્તા રે વાર્તા ‘ (1)બેઠકની ચર્ચા -જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ

મિત્રો “બેઠક” દ્વારા આયોજિત ટૂંકી વાર્તા સ્પર્ધા આ પહેલા પણ યોજવામાં આવી હતી જેમાં મનીષાબેન અને જયશ્રીબેન મર્ચન્ટે આપણી વાર્તા સ્પર્ધાના નિર્ણયો લીધા અને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું અને ત્યાર બાદ આપણી પાઠશાળામાં પાનાઓ અને વિષયો ઉમેરતા ગયા તો ચાલો આજે ફરી જયશ્રીબેન મર્ચન્ટે આપેલા મુદ્દા યાદ કરી વાગોળીને મુદ્દાસર રીવાઈઝ કરી લઈએ..

એક સર્જક તરીકે, ટૂંકી વાર્તા લખતા થયેલી અનુભૂતિ અને ટેક્નીકની વાત કરીશ. અછાંદસ કવિતાગઝલ, ગીત, નાટક, નિબંધ, નવલકથા, નવલિકાટૂંકી વાર્તા બધા જુદા જુદા સાહિત્ય સર્જનના પ્રકારોમાં મને સૌથી વધુ કપરું ટૂંકી વાર્તા લખવાનુ લાગે છે.

એક સર્જકે, ટૂંકી વાર્તાના સર્જનની પ્રુષ્ઠભૂમિ અને એની મર્યાદાને ઝીણવટથી સમજી લેવી ખૂબ જરુરી છે. વાર્તાનું બેકડ્રોપપ્રુષ્ઠભૂમિના ઘોડા પર બેસાડીને ટૂંકી વાર્તાના પાત્રો આખી સફર ખેડે છે. સફરમાં આવતી મુસીબતો, હળવાશની ક્ષણો કે પછી નિરાશા, હતાશા, આશા અને સુખદુઃખને પાત્ર્રો ક્ષણે ક્ષણે જીવે છે અને વાર્તાનેઆગાજ થી અંજામ” – આરંભ થી અંત સુધી લઈ જાય છે. જે આરંભથી અંત સુધીની સફર સર્જકે સર્જેલા પાત્રો ખેડે છે એની સફળતાનો આધાર ચુસ્ત પાત્રાલેખન પર છે. વાર્તાના કિરદારો પોતાનું કામ, વાર્તા સક્ષમતાથી કહેવાનું તો નિભાવી શકશે જો કિરદારોને વિકસાવવામાં લેખકે સંવાદિતા જાળવી હોય. કોઈ સર્જકની વાર્તા કહેવાની ટેકનીકની સાચી પરીક્ષા પાત્રાલેખનમાં સંવાદિતા જાળવી છે કે નહીં એમાં અને એનું સફળ ચિત્રાંકન કર્યું છે કે નહીં એમાં હોય છે. આપને પ્રશ્ન થાય સ્વાભાવિક છે કે એક સર્જક કે લેખક સારું ચિત્રાંકન કરી શક્યો છે કે નહીં એની પરખ કેવી રીતે થાય? ટૂંકી વાર્તાના પાત્રો story elements – કથા તત્વને વફાદાર રહીને જ્યારે કથારસની ક્ષતિ થયા વિના, જે સમય કે કાળમાં કથા આકાર પામી હોય સ્થળ, સમય કે કાળને અનુરુપ રહીને, વાચકના ભાવવિશ્વને રસતરબોળ કરી જાય તો માનજો કે એક સુંદર વાર્તાનું કલેવર રચાયું છે. સમય કે કાળને અનુરુપ કથન એટલે હોવું જોઈએ જેથી વાર્તાના વહેણમાં સહજતા લાગે. કોઈ એક નવા સર્જકની વાર્તા હું વાંચતી હતી ત્યારે ગામડાની પ્રુષ્ઠભૂમિમાં કહેવાતી કથામાં વહેલી સવારનું વર્ણન કઈંક આ પ્રકારનું લખાયું હતું. ખૂબ જ સુંદરતાથી આલેખી હતી ઉગતી સવાર. “ઊગતા સૂરજને જોઈને એમ લાગતું હતું કે સાત ઘોડાના સોનેરી રથ પર બેસીને સૂરજ વરરાજા, શરમાતી, બલખાતી, નવોઢા સવારનો ઘુંઘટ ધીરેધીરે ઊઠાવી રહ્યા છે અને એના ગુલાબી ગાલો પરની લાલીથી આખુંયે આકાશ ગુલાબી ઝાંયભર્યું થઈ ગયું હતું.”  ખૂબ જ સરસ છે આ વર્ણન પણ હવે આ જ વાત પીતાંબર પટેલની “નવોઢા” – ટૂંકી વાર્તામાં આ રીતે આલેખાઈ છે. (આ વાર્તા પણ ગ્રામ્યજીવન પર જ આલેખિત છે) “પહો ફૂટું ફૂટું થઈ રહ્યું હતું.  રાતાચોળ સૂરજને લીધે, આભ, ગૌરીની રાતી ગાય જેવું રાતુંચોળ લાગતું હતું.” આ એક કે બે વાક્યમાં એક સારા કથાકાર કેટલી સહજતાથી સ્થળ, સમય કે કાળને અનુરુપ, ચિત્રાંકન કરીને કથાનો ઉઘાડ કરે છે, એ સમજણ લેખક માટે ખૂબ જ જરુરી છે જેથી કરીને વાર્તાની સહજતા જળવાઈ રહે. આ સમજણ કેળવવા માટે અઢળક અને મબલખ વાંચવું એ અનિવાર્ય છે.

​મિત્રો ભાગ બે  આવતા હપ્તામાં

જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ -કેલીફોર્નીયા –

Advertisements

About Pragnaji

Personal Links http://pragnaji.wordpress.com/ https://shabdonusarjan.wordpress.com/ http://gujaratidaglo.wordpress.com/
This entry was posted in "બેઠક "​, -જયશ્રી મરચંટ, પાઠશાળા, સહિયારુંસર્જન. Bookmark the permalink.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s